Konferénsia Nasionál Feto Empreendedora 2026 foka ba hametin produsaun lokál

DILI, 24 Outubru 2026 (TATOLI) – Konferénsia Nasionál Feto Empreendedora 2026 ho tema “Hametin no Hadi’a Produsaun Nasionál”, ne’ebé organiza husi Women in Bussines Timor-Leste (WiB) ka feto Emprezária Timor-Leste, mai ho mehi ida atu kontribui ba produsaun lokal.
Koordenadora WiB Timor-Leste, Maria Braz, hatete katak konferénsia ida-ne’e ho objetivu mak atu diskute no buka dalan atu dezenvolve potensialidade ne’ebé nasaun ne’e iha.
“Ita tenke fó atensaun ba kriasaun fábrika no dezenvolvimentu indústria lokál atu ita bele prodús buat sira ne’ebé ita presiza iha rai-laran. Agora, ita sei depende barak ba importasaun. Tanba ne’e, ita presiza hahú produsaun lokál atu hamenus dependénsia ba sasán ne’ebé mai husi rai-li’ur, tanba ita gasta osan barak atu sosa sasán husi rai-li’ur”, Maria Braz hatete iha Sentru Konvesaun Dili, ohin.
Nia hatete katak eventu ne’e halibur feto emprezária hotu iha Timor-Leste atu hahú ho konviksaun ida ne’ebé simples, katak nasaun ida labele hetan nia potensiál bainhira nia talentu balun la hatudu sira-nia kapasidade tomak.

“Ita hatene feto timoroan sira sai parte importante iha empreza mikro, ki’ik no médiu sira iha nasaun. Sira fa’an iha merkadu, soru-tais, kuda no prosesa ai-han, tein, simu bainaka no sustenta família no komunidade. Sira-nia kontribuisaun loos duni, maibé, buat ne’ebé falta la’ós kapasidade. Saida ne’ebé falta maka eskala, koordenasaun no asesu ba kapitál ba merkadu”, nia dehan.
Tanba ne’e iha konferénsia Women in Business Timor-Leste hato’o kompromisu haat ba feto idaidak hodi kontribui ba hametin no hadi’a produsaun nasionál mak dahuluk sei la trata konferénsia ida-ne’e hanesan eventu de’it, maibé nu’udar inísiu husi programa ida, ho siklu anuál, meta klaru no relatóriu públiku kona-ba rezultadu.
“Daruak, ami sei serbisu harmutuk ho Governu, setór privadu, parseiru dezenvolvimentu no asosiasaun emprezariál sira, tanba organizasaun ida de’it labele halo buat hotu mesak deit. Datoluk, ami sei promove fatin ne’ebé feto sira hela. Munisípiu 13 ho Ataúru la’ós de’it audiénsia ba desizaun ne’ebé foti iha Díli. Sira mak baze ba buat hotu ne’e harii”, nia afirma.
Ikus mak feto empreendedora sei transparente no presta konta ba buat ne’ebé promete iha konferénsia, katak iha Outubru tinan oin kumpre duni ka la’e, tanba WiB nia vizaun mak feto emprezária sira sai nu’udar parseira ho kbiit hanesan iha dezenvolvimentu nasionál iha vizibilidade, iha finansiamentu, iha ligasaun no bele kompete.

WiB nia dalan iha lima mak organiza, katak sei harii kluster negósiu feto nian iha munisípiu idaidak, tuir poténsia ne’ebé kada munisípiu hatudu ona, hanesan produtu kafé, tais, prosesamentu ai-han, animál no produtu ortikultura, peska no turizmu komunitáriu; aumenta valór katak buat barak ne’ebé Timor-Leste prodús sai husi to’os nu’udar matéria-prima, maibe ai-han barak liu ne’ebé han maihusi importasaun. Nune’e, sei apoia feto sira atu prosesa, embala no fó marka ba produtu lokál sira, ho selu kualidade komún ida, ne’ebé sosa-na’in sira bele fiar.
Dalan seluk mak finansiamentu, katak feto empreendedora sira sempre hatete katak asesu ba kapitál mak obstákulu boot liu. “Ami sei serbisu ho Banku Dezenvolvimentu Nasionál no parseiru sira atu buka no asesu kréditu ne’ebé loos ba negósiu feto nian, husi kapitál servisu to’o ekipamentu, ho formasaun finanseira no mentoria”, nia dehan.
Aleinde ne’e kona-ba merkadu, ihan ne’ebé otél, restaurante, eskola, kompra públika no turizmu hotu-hotu hanesan sosa-na’in. “Ami sei liga produtór sira ba sosa-na’in hirak ne’e ho kadeia abastesimentu ne’ebé kredivel ka bele fiar, lojistika hamutuk no prezensa permanente ba produtu timoroan nian, inklui proposta atu harii espasu ida ne’ebé feto sira maka lidera”.
Ikus mak dezenvolve kompeténsia no lideransa, katak ormasaun kona-ba produtividade, jestaun no ferramenta dijitál, sirkulu mentoria no jerasaun foun ida husi feto joven sira ne’ebé haree empreendedorizmu nu’udar dalan loos.
“Buat ne’ebé ami husu ba ami-nia parseiru sira maka ba Governu. Ami husu ambiente ekonómiku ida ne’ebé fó fatin, rejistu ne’ebé fásil, asesu justu ba kompra públika no apoiu ba infraestrutura ne’ebé liga munisípiu sira bá merkadu. Ba setór privadu, ami husu kontratu, la’ós karidade sosa husi fornesedora feto sira hola parte iha mentoria no investe hamutuk ho sira”, nia hato’o.

Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, apresia ba esforsu hotu ne’ebé feto emprendedora halo. “Iha tinan ida-ne’e, ita haree katak dependénsia ba importasaun sei aas nafatin. Tanba ne’e, importante tebes atu Governu fó apoiu ba setór produtivu, inklui feto sira ne’ebé envolve iha negósiu”, Xanana dehan.
Xefe Governu hatete setór privadu iha poténsia atu dezenvolve, maibé presiza apoiu no oportunidade atu buras no tenke haree mós ba empreza sira ne’ebé rejista, inklui kompañia konstrusaun sira. Maibé, iha tempu balun, haree katak empreza sira ne’e seidauk iha kapasidade ka esperiénsia sufisiente atu hala’o negósiu.
“Osan ne’ebé iha tenke uza ho di’ak atu kria oportunidade, haburas negósiu no aumenta rendimentu. Bainhira setór privadu hetan apoiu no oportunidade, sira bele kria atividade ekonómika, fó serbisu ba ema seluk no ajuda dezenvolve ekonomia nasaun”, nia dehan.
Tanba ne’e Xanana salienta katak importante atu fó atensaun ba setór privadu, inklui empreza ki’ik no médiu sira, atu sai forte no kontribui ba dezenvolvimentu Timor-Leste.

“Tanba ne’e, Governu harii Banku Nasionál Dezenvolvimentu atu fó kréditu ba mikro, ki’ik no média emreza sira, hodi apoia sira-nia atividade negósiu no haburas ekonomia nasionál, ita fó kréditu la’ós banku atu buka riku maibé hakarak dudu empreza ki’ik sira”, nia dehan.
Nune’e Xanana husu atu fó atensaun ba munisípiu sira, identifika no dezenvolve potensialidade ne’ebé iha, liuliu iha setór turizmu no agrikultura atu kria oportunidade ekonómika no hadi’a moris komunidade lokál.
“Ita presiza haree no dezenvolve potensialidade ne’ebé iha, hodi kria oportunidade ba komunidade no hasa’e rendimentu família sira. Iha área dezenvolvimentu ekonómiku, importante atu fó atensaun ba setór privadu, sosiedade no individuál sira, atu sira bele hetan oportunidade dezenvolve atividade ekonómika. Ita tenke fó mós atensaun ba turizmu komunitáriu no ekoturizmu, tanba área rua ne’e bele ajuda dezenvolve ekonomia lokál, kria empregu no aumenta rendimentu ba komunidade”, nia salienta
Xefe Governu tau importánsia kona-ba envolve feto sira iha atividade ekonómika, liuliu organizasaun eventu Women in Business atu apoia feto empreendedora sira no haburas sira-nia negósiu “Tanba ne’e, ita presiza kria oportunidade no fó apoiu atu sira bele partisipa ativa iha setór privadu no atividade produtiva”, nia konklui.
Iha konferénsia ne’e mós realiza espozisaun ne’ebé konvida feto emprendedora sira husi munisípiu sira, inklui Ataúru no Oekusi aprezenta sira-nia produtu hanesan ai-moruk tradisionál, produtu ai-han lokál, tais no seluk tan.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

