Top

Sebastião Gomes: Mate iha Igreja Motael, nia rate hatuur iha entrada Semitériu Santa Krúz

Tranzladasaun restu mortál Saudozu Sebastião Gomes husi Igreja Motael bá haloot iha Semitériu Santa Krúz, 28 Outubru 2026. Imajen espesiál

DILI, 30 Outubru 2026 (TATOLI)—Udan-been nakfakar husi lalehan habokon rai. Matan-been husi família saudozu Sebastião Gomes nia matan turu suli tuir hasan hanesan mota-ki’ik ida. Tada nu’udár matan-been tristeza nian ne’ebé durante tinan barak la konsege maran. Sira-nia oan mane lakon vida iha idade joven tanba luta ba libertasaun nasionál, iha rezime Forsa Armada Indonézia (ABRI) nia krueldade iha Igreja Motael, 28 Outubru 1991.

Tempu ne’e dolar lais tebes. La sente, tinan 35 ona. Bele kle’ur ona maibé nia istória seidauk taka no sei la taka. Sei moris ba nafatin. Ninia memória kontinua moris no buras iha família no povu Timor-Leste nia fuan husi jerasaun bá jerasaun.

Rate foun Saudozu Sebastião Gomes ne’ebé lokaliza iha entrada Semitériu Santa Krúz. Imajen TATOLI/Osória Marques

Atu hafásil timoroan no ema estranjeiru sira atu koñese liután Sebastião Gomes nia memória, iha 27 Outubru 2026, Estadu deside tranzlada hikas nia restu mortál husi rate tuan iha semitériu nia klaran bá rate foun ne’ebé Estadu prepara, lokaliza besik portaun-boot Semitériu Santa Krúz.

Rate foun ne’e la’ós de’it sai fatin atu tau restu mortál, maibé mós sai hanesan monumentu ida-ne’ebé rai memória kona-ba sakrifísiu no luta ba liberdade. Nia mate iha idade tinan 18, maibé nia sakrifísiu la ramata hamutuk ho nia mate. Nia memória kontinua husik pergunta ba jerasaun ohin: oinsá mak ita valoriza liberdade ne’ebé hetan ho folin boot, no responsabilidade saida mak ita iha atu proteje independénsia ne’e?

Iha entrada Semitériu Santa Krúz, Dili, rate Saudozu Sebastião Gomes agora sai fatin ida-ne’ebé bele lori juventude, estudante no povu tomak atu hanoin filafali ba istória luta no sakrifísiu ba independénsia Timor-Leste.

Rate foun ne’e lokaliza iha parte liman-loos hosi portaun entrada semitériu nian. Lokalizasaun ne’e bele fasilita família, estudante, joven no vizitante sira atu vizita, presta omenajen no aprende kona-ba istória ne’ebé forma nasaun Timor-Leste to’o ohin loron. Antes ne’e, rate Sebastião nian iha lokalizadu iha semitériu nia klaran, ne’ebé difísil liu atu ema asesu.

Tranzladasaun, omenajen no memória istórika

Iha 27 Outubru 2026, prosesu tranzladasaun restu mortál Sebastião Gomes hala’o ho partisipasaun husi Komité 12 Novembru no sobrevivente sira husi akontesimentu 28 Outubru 1991. Família simu nia restu mortál ho matan-been, hodi hatudu tristezia no saudade ba sira-nia maun-alin ne’ebé lakon iha períodu luta ba independénsia.

Iha serimónia fúnebre ne’ebé hala’o iha Kuarta, 28 Outubru 2026, Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, autoridade sira, família, kolega no komunidade partisipa hodi fó omenajen ba mártir rezisténsia Timor-Leste nian.

Prezidente José Ramos-Horta afirma katak Sebastião Gomes no nia kolega sira-nia sakrifísiu iha luta rezisténsia kontribui atu loke mundu nia matan ba situasaun iha Timor-Leste.

“Presta omenajen dala ida tan ba Sebastião liuhusi nia, ho kolega sira hotu iha 12 Novembru, hodi mundu loke matan ba Timor-Leste,” Prezidente Repúblika tenik.

Nia subliña katak sakrifísiu iha luta ba independénsia lori sofrimentu boot ba povu Timor-Leste, inklui família sira-ne’ebé lakon membru família. Prezidente hato’o solidariedade ba família Sebastião Gomes no enkoraja sira atu kontinua hametin korajen no lahaluha sakrifísiu ne’ebé hala’o ba liberdade nasaun.

Prezidente mós lembra vítima sira-ne’ebé lakon sira-nia vida iha 12 Novembru 1991, iha Kraras, Fronteira, Zona Leste no fatin seluk, inklui sira-ne’ebé hetan tortura durante okupasaun. Nia subliña katak memória kona-ba sakrifísiu sira-ne’e tenke tranzmite ba jerasaun foun.

Monumentu ki’ik, signifikadu boot

Prezidente Komité 12 Novembru, Gregório Saldanha, esplika katak maski monumentu ne’e bele ki’ik iha aspetu fíziku, nia valór istóriku no simbóliku boot ba nasaun.

“Sebastião nia mate hanesan sakrifísiu ne’ebé iha signifikadu espirituál no nasionál, tanba akontesimentu ne’e akontese iha ambiente sagradu Igreja Motael no iha tempu rezisténsia hasoru okupasaun,” Gregório Saldanha dehan.

Tuir Gregório, lembra Sebastião Gomes la’ós de’it atu filafali bá pasadu, maibé mós oportunidade atu komprende folin liberdade no responsabilidade atu kuida independénsia.

“Ba jerasaun foun, lembra Sebastião Gomes la’ós de’it atu filafali bá pasadu. Nia mós oportunidade atu komprende folin liberdade no responsabilidade atu kuida independénsia,” nia esklarese.

Nia afirma katak legadu ne’e bele kontinua moris liuhusi edukasaun, dame, unidade, justisa, solidariedade no respeitu ba dignidade umana. Iha nasaun ne’ebé nia liberdade hetan liuhusi luta naruk, memória mártir sira tenke sai fonte aprendizajen ba jerasaun ohin no aban.

Família husu atu tau istória Sebastião iha kurríkulu

Reprezentante família Sebastião Gomes, Moises Rangel, husu atu istória Sebastião nian tama iha kurríkulu eskola no sai parte husi matéria ne’ebé estudante sira aprende, inklui iha ezame nasionál.

“Dahuluk fó valorizasaun ba Sebastião Gomes, liuliu estudante sira, tanba dalaruma ami mós triste. Bainhira iha kurríkulu sekundáriu no ezame sira-ne’e, sempre mosu ema ne’ebé la luta ba rai ida-ne’e, maibé nia naran tama iha ezame. Tanbasá ita la tau Sebastião Gomes iha ezame nasionál? Ne’e mak ami triste,” Moises Rangel dehan ho triste.

Maski nune’e, família kontente tanba Estadu halo esforsu atu muda rate Sebastião nian bá fatin ne’ebé fásil liu atu asesu. Moises dehan katak depoiz Timor-Leste hetan independénsia, vizitante ba rate Sebastião nian tun beibeik.

“Komesa husi ita ukun-an mai, ema vizita ba nia rate menus liu to’o ohin loron. Ne’e mak ami haree hanesan Estadu hanoin di’ak atu valoriza nia,” nia haktuir.

Husi Motael bá Santa Krúz

Loron 12 Novembru 1991, joven no komunidade timoroan sira hala’o misa no la’o iha prosesaun husi Igreja Motael ba Semitériu Santa Krúz atu fó omenajen ba Sebastião Gomes. Maibé, bainhira prosesáun to’o iha semitériu, forsa militár Indonézia loke tiru ba manifestante sira-ne’ebé lahó arma. Akontesimentu ne’e sai hanesan Masakre Santa Krúz, ne’ebé hamosu vítima barak no sai momentu importante iha istória luta Timor-Leste nian.

Imajen Masakre Santa Krúz ne’ebé jornalista Max Stahl filma ajuda mundu internasionál atu hatene violénsia no sofrimentu ne’ebé povu Timor-Leste hasoru durante okupasaun. Sebastião la moris to’o haree Timor-Leste hetan independénsia, maibé nia mate no akontesimentu 12 Novembru kontinua sai parte importante husi memória luta libertasaun nasionál.

Memoriál atu kontinua tranzmite memória

Governu liuhusi Ministériu Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN), hamutuk ho Komité 12 Novembru (K12N) no família Sebastião Gomes, lansa ofisialmente Memoriál Saudozu Sebastião Gomes iha Semitériu Santa Krúz.

Ministru Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál, Gil da Costa Monteiro “Oan Soru”, hateten katak maski prosesu atu realiza projetu ne’e kle’ur, Governu, Komité 12 Novembru no família halo análize atu buka solusaun apropriada.

Iha 02 Outubru 2026, Governu no Komité 12 Novembru hahú konstrusaun Memoriál Sebastião Gomes iha Semitériu Santa Krúz, Dili. Projetu ne’e iha orsamentu US$93.500 no planeia atu ramata iha Dezembru 2026, ho prazu ikus iha 31 Dezembru.

Planu ne’e inklui transferénsia restu mortál Sebastião nian ba fatin foun besik entrada semitériu. Kompañia ne’ebé implementa obra ne’e iha esperiénsia iha konstrusaun rate ba saudozu balun iha munisípiu, inklui Jardín Santa Krúz no obra ba veteranu sira.

Kompañia ne’e halo parseiru iha forma joint venture ho kompañia husi Portugál, Atelier e Escultor. Kompañia husi Portugál sei fó apoiu liuliu iha parte estátua, inklui eskultura meiu-korpu.

Agora, rate Sebastião Gomes besik ona entrada Semitériu Santa Krúz. Fatin ne’e bele sai pontu dahuluk ba ema ne’ebé hakarak hatene sé mak joven ne’e no tanbasá nia naran kontinua hela iha memória nasaun.

Nia istória la’ós de’it kona-ba matebian ida nia rate, maibé kona-ba sakrifísiu, responsabilidade no liberdade ne’ebé presiza kuidadu. Depoizde tinan 35, pergunta ne’ebé rate foun ne’e husu ba jerasaun ohin mak: oinsá ita sei rai no tranzmite memória sira-ne’ebé kontribui atu Timor-Leste sai nasaun independente?

Biografia

Sebastião Gomes moris iha Uai-Mori, iha 5 Setembru 1973. Nia mak oan husi Rita Rangel no Afonso Gomes. Nia moris iha períodu istóriku ne’ebé Timor-Leste enfrenta mudansa polítika boot. Iha 1975, konflitu entre UDT no FRETILIN aumenta instabilidade iha nasaun, ne’ebé tuir mai kontinua ho invazaun militár Indonézia.

Tuir informasaun biográfika, iha 19 Agostu 1983, nia aman, Afonso Gomes, hetan kapturasaun no deportasaun ba Illa Ataúru, no hela iha-ne’ebá to’o 1986. Depoiz, Sebastião no família muda hodi hela fali iha Suku Vila Verde, Dili.

Sebastião hahú nia estudu iha Sekola Dasar Negeri 04 Beloi, Vikeke, no kontinua iha Sekolah Menengah Pertama Negeri 01 Dili. Iha nia vida joven, nia envolve an iha OJETIL (Organizasaun Juventude no Estudante Timor-Leste), ne’ebé liga ho movimentu rezisténsia.

Tuir dokumentu biográfiku, tanba persegisaun, Sebastião no kolega sira hela iha Igreja Motael, Dili, durante períodu 1989 to’o 1991. Iha 28 Outubru 1991, forsa militár Indonézia tiru Sebastião iha Igreja Motael. Nia mate ho idade tinan 18.

Kontestu

Sebastião Gomes nia mate iha Igreja Motael, iha 28 Outubru 1991, sai parte importante ida husi memória luta libertasaun nasionál Timor-Leste. Depoizde akontesimentu ne’e, juventude no komunidade timoroan sira organiza misa no prosesaun iha 12 Novembru 1991, husi Igreja Motael bá Semitériu Santa Krúz, atu fó omenajen ba Sebastião.

Maibé, prosesaun ne’ebé hahú ho objetivu atu hato’o respeitu ba joven ne’ebé lakon nia vida, nakfilak sai manifestasaun hasoru okupasaun Indonézia, ne’ebé ramata ho trajédia ne’ebé hamate manifestante sira. Akontesimentu ne’e rejista iha istória hanesan Masakre Santa Krúz.

Antigu-prizioneiru polítiku David da Conceição da Costa Thon, ne’ebé koñesidu ho naran Aleong Xina, iha testemuñu ne’ebé TATOLI publika, esplika kona-ba ligasaun entre akontesimentu 28 Outubru iha Igreja Motael no Masakre Santa Krúz iha 12 Novembru 1991. Ninia testemuñu ajuda fó komprensaun kle’an liután kona-ba kontestu istóriku ne’ebé liga Sebastião Gomes ho manifestasaun no sakrifísiu juventude timoroan sira durante okupasaun.

Atu hatene kle’an liután kona-ba testemuñu ne’e no relasaun entre akontesimentu 28 Outubru no Masakre Santa Krúz, bele lee notísia relevante sira tuirmai:

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!