Top

Jaco Vila-Verde: Ibun kle’uk tanba tortura, maibé esperansa ba liberdade la mate

Mate-restu Masakre Santa Krús 12 Novembru 1991, Jaco Vila-Verde. Foto Tatoli/Sergio da Cruz.

BOBONARU, 12 Novembru 2026 (TATOLI) –Torturasaun, sofrimentu no sakrifísiu ne’ebé nia hasoru iha tempu okupasaun Indonézia la’ós buat ne’ebé fásil atu haluha. Ba mate-restu Jaco Fernandes, ne’ebé koñesidu ho naran Jaco Vila-Verde, memória trájika 12 Novembru 1991 nafatin hela metin iha ninia hanoin no fuan, nu’udar parte inseparavel husi istória luta ba libertasaun Timor-Lestes.

Iha loron ne’ebá, bainhira militár indonéziu halo violénsia hasoru manifestante sira iha Santa Krús, Jaco Vila-Verde mós sai vítima torturasaun no agresaun fízika, to’o nia ibun hetan kanek no tenke kle’uk to’o agora.

Esperiénsia ne’e sai memória moruk ne’ebé to’o ohin loron, nafatin lori sentimentu triste ba nia.

Ba Jaco, Masakre Santa Krús la’ós akontesimentu ne’ebé bele haree de’it hanesan istória pasada, maibé nu’udar sakrifísiu boot ne’ebé juventude Timor-oan sira halo atu hetan liberdade no ukun-an.

Nia mós lembra katak, antes Masakre Santa Krús akontese, iha ona insidente iha Igreja Motaél, iha loron 28 Outubru 1991, ne’ebé rezulta ho mate joven rezisténsia Sebastião Rangel Gomes. Akontesimentu ne’e aumenta tan sentimentu triste iha juventude rezisténsia sira, ne’ebé kontinua hamriik atu defende rai doben.

Notísia relevante: Vitima Masakre 12 Novembru 30 resin mak seidauk hetan sira-nia restu mortál

“Memória moruk ha’u hanoin xoke uitoan ha’u-nia fuan. Ezemplu mak ha’u hetan torturasaun husi militár Indonezia to’o ha’u hetan sofre ha’u-nia ibun tenke kle’uk, joventude balun tenke lakon nia vida, graça a Deus ita-nia natureza no lulik balun bele salva ona ita, tanba ne’e mak ohin loron ha’u sei hamriik iha ne’e”, nia konta ba Tatoli, ho espresaun triste, hafoin partisipa iha komemorasaun 12 Novembru ne’ebé realiza iha postu administrativu Bobonaru, kinta-feira ne’e.

Maski hasoru torturasaun no sofrimentu, Jaco dehan esperansa atu haree Timor-Leste livre kontinua moris iha nia laran no iha juventude rezisténsia sira seluk.

Nia fiar katak, maski okupasaun lori sofrimentu boot, loron ida Timor-Leste sei hetan liberdade. Esperansa ne’e sai realidade, bainhira Timor-Leste konsege ukun-an no sai nasaun independente.

“Prontu ida mak funu, ita tenke simu nia konsekuénsia husi ita-nia hakarak atu liberta rai ida-ne’e. Tanba ne’e, ita labele sura ita-nia kolen, ita-nia sakrifísiu, maibé realidade mak hatudu hanesan ne’e, hakarak forma nasaun ida-ne’e tenke iha risku, simu nia konsekuénsia saida de’it mak mosu iha ita-nia oin”, ia dehan.

Liberdade nu’udar responsabilidade

Agora, depois Timor-Leste hetan independénsia, Jaco hanesan membru juventude rezisténsia husu ba sidadaun hotu-hotu atu kontinua apoia Governu ne’ebé ukun nasaun, maibé nia subliña katak lideransa tenke hatudu servisu ho laran no kompromisu ba interese povu.

“Timór agora livre, sai nasaun independente. Tanba ne’e, nu’udar joven rezisténsia nafatin fó apoiu ba Governu ida ne’ebé ukun rai ida-ne’e. Naran katak ukun ho di’ak, tenke ukun ho fuan, labele ukun ho ibun de’it, nune’e rai ne’e bele di’ak liután”, nia afirma.

Ba nia, independénsia la’ós pontu ikus husi luta, maibé hahú husi responsabilidade foun atu harii nasaun ne’ebé dame, estavel no dezenvolve.

Nia mós kompara unidade juventude iha tempu luta ho situasaun juventude iha tempu agora. Nia lembra katak, iha tempu rezisténsia, juventude sira hamutuk no solidariedade, la haree ba diferensa kór polítika A ka B, maibé kaer malu hanesan família ida, inan ida de’it.

Tanba ne’e, nia apela ba juventude agora no jerasaun futuru atu mantein unidade, solidariedade no dame, hodi kontribui ba estabilidade no dezenvolvimentu nasaun. “Ha’u hanesan reprezenta joven rezisténsia sira seluk ne’ebé la hola parte iha ne’e, ami-nia husu ba juventude agora no ba futuru atu nafatin mantein ita-nia solidariedade, unidu, ita-nia pás no dame ba rai ida-ne’e”, nia dehan.

Juventude tenke prepara futuru

Iha parte seluk, Jaco Vila-Verde husu ba juventude atu aproveita oportunidade formasaun no edukasaun ne’ebé disponivel iha tempu independénsia, inklui formasaun lia-inglés, koreanu no área profisionál seluk, atu hasa’e kapasidade no alkansa mehi ba futuru.

Nia konsidera katak, juventude agora iha oportunidade barak liu kompara ho tempu okupasaun, nune’e presiza uza oportunidade hirak-ne’e ho responsabilidade, atu la depende de’it ba Governu ka família, maibé bele kria dalan rasik atu kontribui ba nasaun.

“Hanesan juventude ida agora, tenke buka meiu oinsá atu hadi’a rai ne’e sai di’ak liután” nia enfatiza.

Nia mós apela ba Governu atu kontinua kria oportunidade empregu ba juventude, hodi hamenus dezempregu no fó dalan ba jerasaun foun atu uza sira-nia kapasidade no koñesimentu hodi kontribui ba dezenvolvimentu nasionál.

Tuir nia, tempu rezisténsia juventude sira hasoru difikuldade barak, maibé agora nasaun hetan ona liberdade, nune’e jerasaun foun tenke prepara-an ho matenek, abilidade no responsabilidade atu halo buat ruma ba rai doben.

Jaco Vila-Verde subliña katak sakrifísiu ne’ebé juventude rezisténsia sira halo iha pasadu labele sai de’it memória istórika, maibé tenke sai inspirasaun ba jerasaun foun atu kontinua hametin pás, unidade no estabilidade iha Timor-Leste.

Nia husu ba juventude atu la lakon esperansa, nafatin esforsu no iha inisiativa atu kontribui ba harii nasaun, hodi garante katak liberdade ne’ebé hetan ho sakrifísiu boot sei fó benefísiu ba jerasaun ohin no aban-bainrua.

Notísia relevante: Masakre Santa Krús loke mundu nia matan kona-ba funu iha Timor  

Jornalista: Sergio da Cruz

Editora: Maria Auxiliadora

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!