DILI, 16 Jullu 2025 (TATOLI)–Sekretariu Estadu Arte no Kultura (SEAK) no atuál Kordenadór Jerál ba Jogu Desportivu Nasaun Sira Ko’alia Lian Portugés (CPLP, sigla portugés), Jorge Soares Cristovão, informa preparativu ba jogu desportivu CPLP iha Timor-Leste ne’e termina ona no hein de’it implementasaun.
Notísia Relevante: Komunidade sei asesu gratuitamente jogu desportivu CPLP
“Ohin, ita-nia preparasaun ikus liu ne’e ita termina ona. Loron hira liuba, ita halo ona gladi besrih. Preparasaun ba abertura nian ohin loron ikus ba gladi bersih iha Estádiu Munisipál Dili,” Governante ne’e hateten ba Agência Tatoli liuhusi prpograma “Entreveista Eskluziva” ho tópiku “Preparativu IKus ba Jogu Desportivu CPLP” iha estúdiu Faról, kuarta ne’e.

Nia dehan, preparativu ba jogu ne’e atinje ona 100% no ekipa preparadu atu simu delegasaun husi nasaun neen (6) ne’ebé sei to’o iha Timor-Leste iha tempu badak nia laran.
“Ita-nia preparasaun 100% ona, ita nia ekipa mós preparadu atu simu ita-nia delegasaun sira-ne’ebé sei mai. Kona-ba infrastrutura mós ita nian 100% ona, kondisaun alojamentu ita preparadu, iha parte seguransa, saúde ho lina ministeriál sira seluk ita koordena malu di’ak tebes ona, koordenasaun ho parte imigrasaun oinsá mak simu delegasaun sira iha pontu entrada, ne’ebé buat hotu ita preparadu,” nia haktuir.
Eventu jogu desportivu CPLP ne’e foin dahuluk realiza iha Timor-Leste, tanba ne’e Governante ne’e husu ba públiku hotu tenke kontribui ho másimu atu fó susesu ba eventu referidu.
“Timor-Leste foin dahuluk atu lidera eventu ne’e, entaun ita tenke hatudu kapasidade jestaun atu organiza eventu internasionál. Ita hatene katak jogu ne’e la’ós de’it mak desportivu de’it, maibé sei iha konferénsia Ministru Juventude Desportu sira hotu, ita sei iha mós konferénsia juventude ne’ebé sei organiza husi konsellu juventude,” nia dehan.
Istoria badak kona-ba jogu desportivu CPLP
Jogu Desportivu CPLP harii iha tinan 1990, tuir Akordu Kooperasaun Multilaterál (Nú. 2 husi Artigu 10) ba Desportu komunidade ne’ebá nian.
Entendimentu ne’e asina ona iha loron 20 Janeiru iha Lisboa, husi Estadu sira Angola, Cabo Verde, Guiné-Bissau, Mosambike, Portugál no Saun Tomé e Prínsipe, Brazil prezente de’it ho estatutu observadór.
Rekoñese katak desportu hanesan fatór kulturál indispensável ida ba dezenvolvimentu tomak pesoa umana nian no konsekuentemente ba dezenvolvimentu sosiedade nian, emerjénsia Jogu CPLP nian fó orijen ba instrumentu prinsipál ida kooperasaun nian iha komunidade luzófonu.
Nafatin tuir termu Regulamentu Jogu CPLP nian, sei laiha nasaun vensedór sira iha edisaun ida-idak eventu nian, tanba manan-na’in sei sai komunidade.
Konvivénsia saudavel no desportiva de’it mak tenke prevalese entre nasionalidade sira, iha idade ida-ne’ebé ema sira iha inklinasaun atu hakarak muda mundu no Estadu sira-ne’e hotu konserteza hakarak komunidade ida ne’ebé forte no unidu.
Tanba ne’e, Portugál halo pontu ida atu sai uma-na’in ba edisaun 1 Jogu Desportivu País sira Lian Portugés nian, iha fulan-Setembru tinan 1992. Joven hamutuk 500-resin husi seksu rua, ho tinan 15 to’o 16, husi Angola, Cabo Verde, Guiné-Bissau, Mosambike, Portugál no Saun Tomé e Prínsipe.
Iha tinan 1995, II Jogu CPLP nian hala’o iha sidade Bissau, ho partisipasaun joven na’in-300 hosi Angola, Cabo Verde, Guiné Bisau, Mosambike no São Tomé e Prínsipe. Iha tinan hanesan, Mosambike aplika atu sai uma-na’in ba III Jogu sira.
Tanba razaun oioin, Maputo sai de’it uma-na’in ba edisaun 3.ª Jogu sira CPLP nian iha tinan 1997, entre loron 13 no 18 fulan-Setembru. Iha totál partisipante hamutuk 500 husi nasaun luzófonu hotu-hotu, ne’ebé kompete iha kategoria sira tuir mai ne’e: Atletizmu, Basketebol, Futeból no Ténis.
Hafoin ne’e, Cabo Verde aplika hodi organiza IV Jogu sira, projetu ida-ne’ebé foin sai realidade iha tinan 2002. Entre loron 20 no 28 fulan-Jullu, Praia simu partisipante na’in-470 husi nasaun hotu-hotu iha grupu, ho exesaun husi Brazil dala ida.
Desportu sira-ne’ebé hili iha tempu ida-ne’e mak Handball, Basketball no Praia Voleiból, ba seksu rua; iha nia fatin, labarik-mane sira de’it mak kompete iha Futeból iha tinan ne’ebá.
Jogu Komunitáriu Luzófonu ba da-lima (5), ne’ebé marka ona ba tinan 2005, hala’o iha Luanda, kapitál Repúblika Angola nian, entre loron 12 no 18 fulan-Agostu.
Númeru rekord ida husi atleta sira-ne’ebé partisipa iha eventu ne’e, besik 700 husi seksu rua. Handball, Basketball, Desportu Adaptadu, Futeból, Ténis no Voleiból Praia mak desportu sira ne’ebé hili. Partisipante sira hetan lembransa, prémiu no prémiu sira, hanesan tasa, medalla osan-mean, osan-mutin no bronze, prémiu Étika Desportiva no diploma partisipasaun nian.
Iha edisaun tinan 2008, Jogu VI CPLP hala’o iha sidade Rio de Janeiro, iha Repúblika Federál Brazil, entre loron 26 fulan-Jullu no loron 01 fulan-Agostu.
Iha tinan 2010, Jogu VII CPLP hala’o iha sidade kapitál Mosambike, Maputo, entre loron 29 fulan-Jullu no loron 7 fulan-Agostu. Iha edisaun ida-ne’e, desportu sira-ne’ebé maka halo parte iha kuadru kompetisaun nian mak Handball, Atletizmu, Basketebol, Desportu Adaptadu, Futeból, Ténis no Voleibol Praia.
Iha tinan 2012, Portugál espesífiku liu sidade Mafra, sai uma-na’in ba Jogu Desportivu VIII CPLP nian, entre loron 7 no 15 fulan-Jullu. Handball, Atletizmu, Basketebol, Desportu Adaptadu, Futeból, Ténis no Voleibol Praia maka desportu sira ne’ebé hili.
Iha tinan 2014, jogu sira, iha sira-nia edisaun IX, fila-fali ba Angola, entre loron 26 fulan-Jullu no loron 2 fulan-Agostu. Handball, Atletizmu, Basketebol, Atletizmu ba ema ho defisiénsia, Futeból, Ténis no Voleiból Praia mantein iha kuadru kompetisaun nian iha relasaun ho edisaun sira ikus nian. Natasaun, Judo no Ténis Meza maka adisaun foun sira ba programa kompetisaun nian.
Edisaun ba da-10 Jogu Desportivu CPLP nian hala’o iha illa Sal, Cabo Verde, entre loron 17 no 24 fulan Jullu. Handball, Atletizmu, Atletizmu ba Ema ho Defisiénsia, Basketebol, Futeból, Natasaun, Taekwondo no Voleibol Praia mak sai hanesan desportu sira-ne’ebé mak hili. Tinan 2016 marka mós entrada husi Guiné Ekuatoriál, aumenta nune’e númeru husi nasaun sira-ne’ebé partisipa iha Jogu Desportivu sira CPLP nian ba da-neen.
Iha tinan 2018, Saun Tomé no Prínsipe hanesan nasaun uma-na’in ba Jogu Desportivu sira CPLP nian ba dala 11, ne’ebé hala’o entre loron 21 no 28 fulan-Jullu. Atletizmu, Atletizmu ba ema ho defisiénsia, Basketebol 3×3, Futeból, Taekwondo no Voleibol Praia mak sai hanesan modalidade ofisiál programa nian.
Jogu desportu CPLP edisaun ba da-12 sei akontese iha Timor-Leste hahú iha 17-27 Jullu 2025 ne’ebé sei realiza iha Dili.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes





