PR sauda SETP-SEII ba dezempeñu iha área terras no igualidade jéneru

DILI, 31 marsu 2022 (TATOLI)—Prezidente Repúblika, Francisco Guterres Lú Olo, iha kinta ne’e fó pose ba membru VIII Governu Konstituisionál hanesan Sekretáriu Estadu Terras no Propriedades (SETP), Eldino Rodrigues dos Santos, no Sekretária Estadu ba Igualdade no Inkluzaun, (SEII), Maria do Rosário Fátima Correia.
“Ha’u saúda membru foun Governu votu ba dezempeñu di’ak no hetan rezultadu di’ak tebes,” Xefe Estadu hateten iha nia diskursu, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, Dili,
Pose hanesan prátika normál ida bainhira Primeiru-Ministru (PM) hato’o proposta atu substitui membru Governu ne’ebé substituisaun ida halo mós ba nesesidade pontuál sira-ne’ebé define hosi PM no Governu konstituisionál ida-ne’e ba de’it polítika no programa ba área sira ligada ba rai no propriedade sira no igualidade jéneru no inkluzaun.
Tuir Xefe estadu ne’e hateten, rekoñesimentu loloos ba direitu nu’udar rai-na’in ba beins imóveis (rai no uma) sei nafatin kestaun boot tebes ne’ebé ita tenke rezolve.
Tuir konstituisaun iha artigu 54 fó direitu ba sidadaun sira atu iha direitu ba propriedade privada, katak sidadã no sidadaun iha mós direitu atu sai na’in ba rai sira-ne’ebé rekoñese juridikamente ho títulu ida-ne’e.
Importante tebes halais prosesu ida-ne’ebé regulariza titularidade ba beins imóveis, prevee iha Lei númeru 13/2017 (Lei das Terras) atu asegura pás no dezenvolvimentu sosiál no ekonómiku ba ita-nia nasaun.
“Ida-ne’e imperativu nasionál importante tebes ne’ebé ha’u alerta ba Ministru Justisa no Sekretáriu Estadu Terras no Propriedade atu haree. Ita labele adi’a tan atu sai eleitu ka simu mandatu populár ne’e onra boot ida, maibé liu-liu responsabilidade ida. Responsabilidade ida ba ita-nia Povu, Povu ninia direitu, angústia no aspirasaun sira,” nia hateten.
Lei rai-nian ne’ebé aprova ona hosi reprezentante povu nian lori metin espíritu no filozofia povu nian tenke hatene hakat difikuldade burokrátika no lori resposta no direitu ba timor-oan hotu-hotu.
“Sekretáriu Estadu Terras no Propriedade ita-boot nia misaun luan tebes maibé klaru mós Komisaun Terras no Propriedades tenke funsiona. Tenke implementa fundu finanseiru imobiliáriu, zona protesaun komunitáriu no beins imóveis komunitáriu. Tenke halo hotu ona informasaun kadastrál prediál,” Lú Olo hateten.
Xefe Estadu husu, tenke aprova mós kódigu Rejistu Sivíl no tenke kapasita funsionáriu Terras no Propriedades no rejistu no notariadu kona-ba direitu reál no rejistu prediál, nomós tenke avansa ho formasaun ba konservatóriu notáriu iha Sentru Formasaun Jurídika no Judisiária ho formador adekuadu sira.
“Tenke regulariza duni direitu propriedade kona-ba imóvel sira ne’ebé pertense ba sidadã no sidadaun Timorense sira,” nia dehan.
Kódigu foun rejistu prediá tanba regula situasaun jurídika beins imóvel sira sai ferramenta importante ba komérsiu jurídiku imobiliáriu iha dezenvolvimentu ekonómiku nasaun nian, tanba investimentu imobiliáriu depende ba sistema rejistu prediál seguru no kredível ida.
Laiha seguransa jurídika, labele iha seguransa iha komérsiu laiha seguransa iha komérsiu, laiha dezenvolvimentu ekonómiku.
Tanba kestaun seguransa, importante tebes Estadu hatene no iha rejistu ba imóvel hotu-hotu ne’ebé pertense ba Estadu.
“Kona-ba implementasaun lei Rai nian ha’u hakarak bolu atensaun ba sidadaun sira-nia direitu fundamentál ida seluk prevee iha ita-nia konstituisaun, katak direitu ba abitasaun prevee iha artigu 58.º KRDTL katak ‘Hotu-hotu tenke hetan ba nia an no ba ninia família direitu atu hela iha uma ida ho dimensaun natoon ho kondisaun moos no ho konfortu, neebé pemite hetan intimidade pesoál no privasidade familiár’,” nia hateten.
Iha parte seluk, Prezidente Repúblika ne’e hateten importante mós ba komunidade kestaun sira liga ho igualdade entre mane no feto no inkluzaun feto sira-nian iha aspetu oioin vida nian iha sosiedade.
Konstituisaun RDTL respeita direitu tama iha Deklarasaun Universal Direitu Umanu, ne’ebé garante no proteje direitu fundamentál sidadaun sira-nian.
Konstituisaun mós prevee promosaun igualdade iha ezersísiu direitu sivíl no polítiku katak labele diskrimina ema tanba jéneru kona-ba asesu no partisipasaun iha vida polítika, sosiál no ekonómika nasaun nian.
Maibé tuir tradisaun iha rejiaun oioin iha ita nia País, mane sira mak hetan direitu barak liu iha família duke feto sira.
Iha Estadu ida-ne’ebé demokrátiku duni no hatuur ho valór liberdade no igualdade, hatene katak mane no feto iha direitu hanesan, nune’e papel Sekretaria Estadu Igualdade Jéneru no Inkluzaun importante tebes atu igualdade direitu no oportunidade akontese lalais liu hodi ita hatuur justisa sosiál.
“Sekretária Estadu, sosiedade timorense presiza duni halo mudansa. Mudansa drástika ba oinsá haree ba feto atu halo ema haree buat neebé seidauk haree, haktuir iha konstitusionál no direitu internasionál kona-ba igualdade jéneru. Haforsa empoderamentu ba feto la’ós iha uma laran de’it maibé iha mós nível polítiku ekonómiku no sosiál,” nia dehan.
Atu kombate violénsia hasoru feto iha sosiedade ne’e mak misaun ba komunidade jerál atu halo liu-liu ita-nia klase polítika, no hasa’e liután oportunidade ba feto sira ko’alia iha vida komún sei kontribui ba sosiedade ida justa liu no inkluzivu liu.
Importante tebes fó ferramenta nesesáriu ba kreximentu inkluzivu no la’ós diskriminatóriu ba labarik-feto sira atu promove sira-nia auto-determinasaun no hatene rasik sira-nia valór iha sosiedade nu’udar ema ativu partisipativu no valorizadu hosi ema hotu.
“Feto sira-ne’ebé revindika direitu reivindika de’it tuir sira-nia direitu. Ba ida-ne’e e ita tenke hatene eduka no forma ita-nia foinsa’e sira. Ita servisu hamutuk ba atu loron ruma feto ida mak sei ha’u-nia susesór atu sai Prezidente Repúblika,” nia hateten.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

