iklan

HEADLINE, LEI, NASIONÁL

Tribunál Rekursu konsidera projetu-lei Responsablidade PR inkonstitusionál

Tribunál Rekursu konsidera projetu-lei Responsablidade PR inkonstitusionál

Tribunal Rekursu. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 24 juñu 2022 (TATOLI)—Tribunál Rekursu (TR) liuhosi desizaun koletiva juiz, kinta (23/06), deside projetu-lei Responsabilidade Prezidente Repúblika (PR) inkonstitusionál.

“Nune’e, Dekretu Parlamentu Nasionál númeru 63/V 16 maiu 2022 kona-ba Lei Responsabilidade Prezidente Repúblika, ne’ebé Parlamentu Nasionál manda ba Prezidente Repúblika hodi promulga ne’e konsidera inkonstitusionalidade formál,” refere nota hosi TR ne’ebe Agência Tatoli asesu, sesta ne’e.

Antes ne’e, Parlamentu Nasionál (PN) aprova ona projetu-lei ne’e iha finál globál hodi husu halo separasaun poder no natureza rejime semi-prezidensialista iha Timor-Leste.

Notísia relevante: PN aprova projetu lei Responsabilidade Prezidente Repúblika iha finál globál

Desizaun konteúdu akordaun ne’e deside liuhosi plenáriu juiz sira iha TR, kompostu hosi Maria Natércia Gusmão (relatora), Deolindo dos Santos, Jacinta Correia da Costa, no Duarte Tilman Soares.

Bazeia ba akordaun juiz sira liuhosi plenáriu Tribunál Rekursu katak, Parlamentu Nasionál komete artigu 95 númeru 2, alinea K, Konstituisaun RDTL, kona-ba kompeténsia ba matéria estatutu Titulár sira-nia Estatutu iha Estadu nia organizasaun entre Prezidente Repúblika, ne’ebé la verifika inkonstitusionalidade dekretu ba violasaun artigu 79 no 97 Konstituisaun RDTL.

Aleinde ne’e, iha rejime semi-prezidensialista hanesan iha Timor-Leste, iha interpretasaun artigu 95 númeru 2 alinea K Konstituisaun RDTL, admite konsagra estatutu responsabilidade kriminál Prezidente Repúblika, bainhira Parlamentu Nasionál no Governu haree aktu sira la tuir Konstituisaun no prinsípiu sira, no inklui viola prinsípiu separasaun poder, ho interdependénsia poder, ne’ebé konsagra iha atigu 69 Konstituisaun RDTL.

Antes ne’e, iha loron 02 maiu 2022, Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, submete pedidu ba TR atu halo revizaun antesipatóriu kona-ba konstitusionalidade hosi projetu-lei Responsabilidade Prezidente Repúblika tuir artigu  149 Konstituisaun RDTL kona-ba ‘Fiskalizasaun preventivu dalan Lei-inan nian.’

Notísia relevante: PR Horta husu konstitusionalidade projetu-lei responsabilidade PR ba Tribunál Rekursu

Artigu 79 Konstituisaun kona-ba ‘hatán ba krime no obrigasaun ba konstituisaun’ sita katak (1). Prezidente-Repúblika sei iha imunidade bainhira hala’o ninia knaar, (2). Prezidente Repúblika sei hatán ba Tribunál Supremu Justisa, kona-ba krime ne’ebé akontese bainhira hala’o nia knaar, no mós violasaun momoos no boot kona-ba nia obrigasaun Konstitusionál, (3). Sei hahú prosesu ne’e iha Parlamentu Nasionál tuir proposta hosi baluk-lima ida (1/5) ho deliberasaun aprovadu tuir maioria baluk-tolu rua (2/3) hosi Deputadu hotu-hotu.

Nune’e mós, (4). Plenáriu Tribunál Supremu Justisa nian mak sei fó-sai sentensa iha prazu másimu loron 30 nia laran, (5). Kondenasaun ne’e katak Prezidente nia knaar remata ona no mós labele eleitu fali tan, (6). Krime balun ne’ebé la kona-ba hala’o knaar nian, Prezidente-Repúblika sei hatán mós iha Tribunál Supremu Justisa nian, ne’ebé iha kazu kondenasaun sei hetan hanesan hakotu Prezidente nian knaar bainhira nia hetan kondenasaun tama kadeia, no (7). Iha kazu fó-sai ona iha númeru uluk ba, Parlamentu Nasionál mak sei hola inisiativa harii fali imunidade konforme lia-banati iha númeru 3 artigu ne’e nian.

enkuantu, artigu 97 Konstituisaun kona-ba ‘inisiativa lei nian’ esplika katak (1). Karan hahú lei pertense ba Deputadu sira, Bankada Parlamentár sira no Governu, (2). Labele aprezenta projetu no proposta lei nian ka alterasaun ne’ebé iha tinan ekonómiku ne’ebé la’o daudaun, foti sa’e despeza no hatún reseita Estadu nian ne’ebé mai iha Orsamentu ka iha Orsamentu Ratifikativu sira, (3). Projetu no Proposta lei ne’ebé sesaun lejizlativu ida la simu, sei bele sisi nafatin iha sesaun ne’e nia laran, (4). Projetu no Proposta lei sira, ne’ebé la vota ba, bele halo fali iha sesaun lejizlativu ida tuirmai, la’e de’it bainhira termu lejislatura mak la hatán, no (5). Proposta lei nian remata ho Governu nia demisaun.

Artigu 149 Konstituisaun kona-ba ‘Fiskalizasaun preventivu dalan Lei-inan nian’, mensiona katak (1). Prezidente Repúblika bele husu ba Tribunál Supremu Justisa nian atu halo apresiasaun preventivu kona-ba konstitusionalidade ba naran diploma ida-ne’ebé nia simu atu halo promulgasaun, (2). Apresiasaun preventivu ba konstitusionalidade bele husu iha prazu loron 20 nia laran, sura hosi loron ne’ebé simu diploma, maibé Tribunál Supremu Justisa nian tenke fó-sai iha prazu loron 25, ne’ebé Prezidente-Repúblika bele habadak tanba urjénsia, (3). Iha kazu ne’ebé la tuir Lei-Inan, Prezidente Repúblika haruka kópia sentensa nian ba Governu eh ba Parlamentu Nasionál, hodi husu atu halo foun fali diploma tuir desizaun Tribunál Supremu Justisa nian, no (4). Ho adaptasaun didi’ak tuir artigu 88, Lei hatán hakat sa’e vetu tan inkonstitusionalidade, vetu hasoru Parlamentu Nasionál nia diploma, ne’ebé instituisaun ne’e haruka atu hetan promulgasaun.

Jornalista : Natalino Costa

Editora     : Julia Chatarina

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!