MS sei hala’o ‘Walk the talk’
DILI, 18 jullu 2022 (TATOLI) – Ministériu Saúde (MS) liuhusi programa nasionál HIV/SIDA (Human Imunno deficiency virus/Sindrome immuno deficiencia adquirida) iha loron 28 jullu, sei hala’o atividade ‘Walk the talk’, nu’udar parte ida hodi halo advokasia no atrai atensaun públiku nian kona-ba importánsia atu tau-matan hepatitis iha Timor-Leste (TL).
“Ami iha ona matadalan balun ne’ebé sei haree espesífiku ba kombinasaun moras tolu ne’e oinsá ba futuru atu halo kontrolu iha Timor-Leste,” Xefe Unidade HIV/SIDA, Bernadino da Cruz, informa Tatoli iha nia knaar fatin, Lahane-Dili, segunda ne’e.
Ezekutivu ne’e relata, iha 2020 numéru kazu ne’ebé aas hamutuk 966, iha 2021 numéru kazu ne’e tun ba 227 ba hepatitis B. “Maibé, numéru ne’e ki’ik tanba ita haree ba aspetu balun. Ita-nia esforsu seidauk másimu atu halo teste ba ema hotu ne’ebé presiza”.
Nia hatutan, iha impaktu uitoan kona-ba situasaun Covid-19 tanba ne’e maka dadús maioria husi 2019, 2020, 2021 nian numéru barak mak menus maibé indikasaun hatudu katak taxa pozitividade ne’e teste sa’e makaas.
“Purezmplu iha 2020 de’it ita teste de’it ba hepatitis B ne’e hamutuk iha 4 mil i tál maibé ita hetan 987. Ita-nia taxa pozitividade ne’e sa’e tiha ba 20%. Taxa pozitvidade ne’e aas liu kompara ho sira seluk maské ita-nia estimasaun sira iha Timór agora dadauk hatudu katak 5.5 ba hepatitis B, no 0.39 ba hepatitis C”.
“Liu-liu haree ba akontesimentu iha populasaun xavi sira, populasaun hirak ne’ebé iha risku atu hetan moras ne’e ami halo ona estudu balu iha 2019, 2020 hatudu katak numéru hepatitis B entre populasaun xavi ne’e aas tebes iha 9%”.
Nia esplika, MS liuhusi programa nasionál HIV/SIDA halo intervensaun ba estudu ki’ik-oan ne’e iha populasaun xavi ho populasaun faldadu sira hatudu katak populasaun xavi ne’e 7% entre sira seluk mais 4% hotu hanesan feto nu’udar komersiante sexu.
Mane ne’ebé halo relasaun seksuál ho mane kliente na’in komersiante seksuál sira ne’e mós 5% to’o 6%. Totál populasaun xavi iha rihun 12 to’o 14 rihun resin iha Timór laran tomak maibé iha estudu ne’ebé iha halo de’it ba iha populasaun xavi ne’e.
“Ita halo teste de’it tanba estudu halo de’it ba iha numéru 2302. Ita foti de’it balun hodi halo teste. Signifika, kuandu ita halo intervensaun, di’ak liu iha área diagnóstiku karik ita sei hetan barak liu maibé ao mesmo tempu mós ita tenke ekilibriu ho prevensaun atu nune’e ema halo prevene ba nia an”.
Tanba ne’e, tuir nia, agora dadauk iha planu estratéjiku ba HIV, muda ona husi HIV ho moras hada’et husi seksuál aumenta tan komponente esensiál ida hepatitis atu nune’e foka intervensaun ne’e buat tolu ne’e liu-liu hanesan populasaun xavi sira hanesan ina- isin rua sira mai labele tes de’it HIV ho Sifilis maibé tenke teste HIV, Hepatitis ho moras konatazioja sira seluk ne’ebé hada’et husi relasaun seksuál.
“Agora dadauk teste ne’e disponível iha Sentru Saúde sira husi ospitál nasionál to’o iha sentru saúde sira no ita laiha problema ho teste HIV tanba Governu sosa no mundu globál mós ajuda ona ita,” nia hakuir.
Xefe Unidade HIV/SIDA, Bernadino da Cruz informa tan, teste sifilis ne’e MS sosa no Fundu Globál mós sosa maibé agora MS haree katak utilizasaun ne’e, iha Banco de sangue mós agora numéru uza teste Sifilis ne’e barak maibé ba oin presiza hola aumenta tan. “Tanba dadaun ne’e, programa ne’e intervensaun barak liu ba iha populasaun xavi ba teste sifilis no mós teste ba inan isin-rua sira”.
Ezekutivu ne’e akresenta, Populasaun jerál investe hotu maibé 60% de’it, agora Governu mós tenke haree kona-ba ida ne’e. Iha postu saúde MS mós tenke halekár servisu ne’e husi sentru saúde ba to’o postu saúde atu nune’e inan isin-rua hirak ne’ebé dook husi fasilidade saúde labele la’o dok to’o iha sentru saúde. “Sira bele asesu teste ne’e tanba teste tolu ne’e teste rápidu hotu”.
“Ai-moruk ba tratamentu hepatitis C uluk iha 2009 WHO maka tulun ita tanba ita-nia aprovizionamentu ba ai-moruk hirak ne’e natoon de’it la to’o ba numéru ne’ebé iha. Ami ko’alia ho parte ospitál i sira rekomenda atu buka tan adisionál ai-moruk balun hodi kompleta ba hirak ne’ebé Governu sosa,” nia relembra.
Teste hepatitis no moras kontajioza
Iha biban hanesan, Xefe Unidade HIV/SIDA, Bernadino da Cruz informa katak MS liuhusi programa nasionál HIV/SIDA sei halo teste hepatitis no moras kontajioza ne’ebé hada’et husi relasaun seksuál hanesan Sifilis, Gonorea, HIV, no seluktan, ba inan isin-rua sira.
“Kontrola hepatitis mai iha moras HIV ho moras kontazioja husi virus seksuál atu nune’e bele jere jestaun di’ak liu, liu-liu ba oin sei fokú liu ba oinsá atu halo prevensaun ba transmisaun hepatitis, HIV no mós moras konazioja sira seluk ne’bé hada’et liuhusi relasaun seksuál husi inan ba oan,” Xefe Unidade HIV/SIDA, Bernadino da Cruz informa.
Notísia relevante:MS lansa programa vasinasaun hepatitis B
Tuir ezekutivu ne’e katak pontu ida importante atu halo teste hepatitis no moras kontajioza ne’ebé hada’et husi relasaun seksuál, ba inan isin-rua sira, fó-atensaun ba inan sira ne’ebé hetan hepatitis tenke halo tratamentu ho di’ak atu nune’e labele hada’et fali moras ne’e ba oan sira aumezmu tempu MS mós halo ona kompromisu maka’as liuhusi Ministra Saúde atu nune’e investe mós ba iha programa hepatitis.
“Dadaun ne’e ita jere programa tolu ne’e hamutuk atu nune’e ba oin ita jere di’ak liután, no ami halo ona komitmentu atu nune’e haree mós oinsá atu haree teste evaluasaun tratamentu sira nomós oinsá atu halo kapasitasaun no harii sistema kontrola hepatitis”.
“Ami mós iha ona prosesu balun atu ko’alia mós ho parte kompetente sira liu-liu haree ba ospitál nasionál, laboratóriu nasionál, ne’ebé halo mós aprovizionamentu ba iha ai-moruk test kit ne’e, atu nune’e koordena di’ak liután nune’e ba oin hodi halo kontrola hepatitis iha Timor-Leste,” nia hateten.
Temporariamente, tuir nia, fundu esternál ba hepatitis nian laiha maibé hetan de’it apoiu Organizasaun Mundiál Saúde (WHO, sigla inglés) ba eventu sira no mós hetan apoiu ai-moruk test kit ho kartusu ba vaidoleites ne’ebé OMS fó ba MS.
“Maibé ami mós hanoin katak test kit sira ne’e sei labele dura, no sei hotu iha durasaun tempu ba fulan 4 ka 5 nia laran tanba ne’e maka ami halo aprosimasaun atu nune’e depois ba oin Governu Timor-Leste liuhusi Ministériu Saúde tenke foti ona papél ida atu nune’e bele finánsia ba atividade ida ne’e iha aspetu kapasitasaun pesoál sira nian,” nia realsa.
Nia informa, agora dadauk W2 Country Office ho Regional office iha India mak haree hela kona-ba oinsá halo kapasitasaun diretamente ba iha jerente programa sira iha nivél nasionál, responsável sira no mós ba médiku balun ne’ebé sei tau-matan ba tratamentu.
“Ema hanoin katak hepatitis ne’e moras baibain de’it la haree katak kazu foun kada tinan ne’ebé ita detekta komparativamente aas ho HIV, numéru aas liu no meius tratamentu mós ita haree hanesan HIV tempu ne’ebé naruk ba ita nia vida tomak”.
Agora dadauk, Xefe Unidade HIV/SIDA, Bernadino da Cruz esplika, pelumenus iha ona étapa ida katak hetan garansia deklarasaun polítika ruma atu dehan katak ba oin sei iha investimentu.
“Agora dadauk hepatitis, HIV ho moras kontazioja sira ne’e naturalmente moras tolu ne’e iha relasaun maka’as ba malu no hepatitis ne’e bele mós transmite husi inan ba oan, bele transmite husi relasaun seksuál liu-liu ba hepatitis C, tanba ne’e ita fó informasaun ba kolega sira tantu fasilidade saúde sira énfaze katak importante atu oinsá halo prevensaun ba ida ne’e,” nia realsa.
Notísia relevante:OMS apela nasaun hotu-hotu hamutuk elimina hepatitis iha 2030
Jornalista: Filomeno Martins
Editór: Rafy Belo
