Ohin, PN hala’o plenária ikus lejislatura dalimak
DILI, 19 juñu 2023 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN), segunda ne’e, realiza reuniaun plenária ikus ba lejislatura dalimak.
Liuhosi intervensaun polítika, Xefe Bankada Partidu Libertasaun Populár (PLP), Domingas dos Santos, haktuir mensajen bankada nian katak lejislatura daneen sei funsiona di’ak liután.
“Atu hateten de’it durante ne’e iha dixiplina ne’ebé ladún di’ak, ha’u deseza lejislatura daneen sei ativu liu atu labele adia tan ajenda baibain Prezidente ajenda ona,” nia hateten liuhosi reuniaun plenária ikus ba lejislatura dalimak iha sala PN.
Xefe Bankada FRETILIN, David Dias Ximenes ‘Mandati’, hateten to’o ona mandatu lejislatura ida-nian durante tinan lima, tempu ne’ebé responsabilidade no dazáfiu pensamentu no prova verasidade tempu.
Deputada Frente Mudansa (FM), Isabela Ximenes, hato’o agradesimentu iha tinan lima nia laran ba maluk Deputadu sira hodi serbisu hamutuk no parseiru sira hotu hansean mídia, sosiedade sívil ho sira seluk tan.
Nia dehan, fallansu ki’ik no kontribuisaun ruma FM halo durante tinan lima iha inísiu mandatu nu’udar Deputada lejislatura dalimak bankada FM hetan onra ida hodi bele tur iha meza PN nu’udar vise primeira sekretária meza, mezmu periódu ne’ebé la to’o tinan rua bankada sempre fó kontribuisaun tomak no kompromisu halo ona durante ne’e hodi apoiu VIII Governu, no hafoin insidente boot iha meza PN, bankada hato’o iha intervensaun ba abertura sesaun lejislativa datoluk.
“Ita hotu sente ho inísiu sesaun lejislativa foun ida-ne’e la importa sé mak iha bankada Governu ka opozisaun ita hotu servidór ka mandatóriu polítiku ne’ebé povu tau hela sira-nia matan no esperansa ba ita Deputadu. Faze importánsia foun ida-ne’e la’ós foun de’it iha meza PN mais foun mós oinsá ita halo polítika ne’ebé orientadu, klaru ba interrese povu. Liafuan ne’e mak bankada FM sempre kaer iha lejislatura dalimak,” nia hateten.
Nune’e, tuir nia, durante tinan lima iha mandatu FM sempre fó apoiu tomak ba programa ne’ebé VIII Governu Konstitusionál lori mai.
Nia lori partidu nia naran hato’o deskulpa ba parte hotu liuliu Deputadu sira-ne’ebé durante hamutuk parte hotu iha jornada ba atetude ruma la kona laran, nune’e nia husu perdaun.
“Ba dala ikus, husu ba Deputadu sira-ne’ebé karik re-eleitu hodi bele kaer nafatin ita-nia mandatu hala’o ona iha tinan lima ba kotuk no ba oin bele lori ita rai, sai povu ida-ne’ebé hetan liután ninia hakarak, ita hotu Deputadu mai reprezenta iha ne’e,” nia hateten.
Xefe bankada CNRT, Deputadu Duarte Nunes, hateten reflesaun uitoan kona-ba períodu tinan lima ne’ebé haree senáriu sira-ne’ebé mosu períodu ida-ne’e, Bankada CNRT triste tebes tanba hamosu situasaun ne’ebé karik dala ruma planeadu.
“Partidu CNRT hanesan partidu hetan konsekuénsia boot iha períodu tinan lima nia laran, hahú hosi bainhira Prezidente Repúblika la fó pose ba membru Governu, situasaun ne’e komesa dada too ikus AMP fahe malu, situasaun ne’e ba ami apreende atu sai opozisaun. Buat barak ami buka no hanoin sai esperiénsia ba ami-nia partidu oinsá mak sai opozisaun di’ak no forte, atu nune’e balansu ho apoiu Governu nian,” nia dehan,
Xefe bankada ne’e dehan, ida-ne’e halo reflesaun no depuatdu sira hotu haree ba kotuk, saida mak mosu iha períodu tinan lima nia laran, lori CNRT halo konkluzaun katak buat ruma seidauk loos iha PN ne’ebé dala ruma presiza hadi’a.
“Depois ami haree buat sira-ne’ebé mosu iha PN, mosu Governu ida ai-tonka laiha programa, buat sira-ne’e ita haree tinan lima nakonu asaun barak la kontribui ba ita atu dezenvolve ita-nia demorkasia iha ita-nia rain. Hanoin, ida-ne’e sai esperiénsia no reflesaun ba ita hodi apreende hosi hanoin ruma. Ba oin, ita bele kontribui atu jerasaun tuir mai bele aproveita lori nasaun ne’e ba oin,” nia hateten.
Ba CNRT, hosi esperiénsia bele hetan lisaun ruma no CNRT hanoin katak ida importante liu mak presiza halo revizaun ba konstituisaun ne’ebé interpretasaun ida-idak rasta ba nia hakarak no lori ba interrese ba ida-idak ninian.
Nia mós lori bankada CNRT nia naran, hato’o deskulpa ba senáriu ne’ebé mosu dala ruma liafuan barak sai hosi no jeral karik hahalok ruma la monu ba maluk Deputadu seluk nia laran, nune’e husik hela buat aat no lori buat di’ak ba istória PN nian.
“Ami-nia apresiasaun ba ita hotu nia serbisu hamutuk, balun di’ak no balun ladi’ak. Ita-nia demokrasia mak hanesan ne’e, ita buka hadi’a di’akliu ita-nia reprezentasaun iha PN, nune’e fiar ne’ebé povu tau mai ita-nia kabaas leten ne’e, ita bele lori hamutuk hodi halo buat ruma di’ak ba povu tomak nia moris di’ak,” nia dehan.
Deputadu PD, Mariano “Assanami” Sabino, hateten PD hamriïk ho ninia prinsípiu “Ba Ó Timor, Maubere-oan Prontu Servi”, iha situasaun sira-ne’ebé defísil iha tinan lima nia laran, bainhira PD ho FRETILIN ukun monu iha dalan klaran tanba la priénxe nu’udar maiória parlamentár.
Hosi ne’eba, PD hamriik fila-fali ho postura polítika ne’ebé diferensa tebes nu’udar iha opozisaun, maibé fó a-favór ba orsamentu Jerál Estadu no programa hotu ne’ebé aprezenta hosi partidu koligasaun KHUNTO, PLP ho CNRT.
“Bainhira iha situasaun ne’ebé defísil iha mudansa bainhira AMP monu mós PD nafatin hamriik fila-fali ho postura kontinua fó a-favór ba orsamentu no programa Governu ne’ebé viabiliza hosi Fretilin, KHUNTO, PLP,” nia hateten.
Nune’e, atu deklara ba povu tomak ne’ebé fó konfiansa ba Deputadu na’in-lima hosi PD tuur iha PN foti, tanba Timor-Leste iha situasaun ida defísil.
“Bainhira ha’u rasik iha PN deklara orsamentu nu’udar raan Estadu, tanba ne’e labele hapara raan ida-ne’e, raan tenke hala’i kontinua, tanba situasaun rua ne’ebé defísil mak krize ekonómia globál no pandemia COVID-19 no krize polítika,” nia dehan.
Ho buat kiik ne’ebé PD halo ho responsabilidade, maibé atu hatudu ba oin PN tenke sai fatin konsentrasaun ideia liuliu tenke halakon ona arogánsia no ditadura maiória parlamentár, katak ida maiória mak tenke loos hela de’it maibé tenke halo diskusaun kle’an no ezekutivu tenke mai defende duni halo kle’an saida mak nia atu halo.
Tanba, nia hateten, rua ne’e hotu atu asegura implementa povu nia mehi no ida-idak ho nia responsabilidade, ida-ne’e mak tenke kontinua la’o ba oin.
Xefe Bankada UDT, Deputadu Francisco David, hosik hela mensajen no fiar katak laiha partidu ida hanoin aat ba nia povu no nasaun, hotu-hotu hamutuk tenke kontribui atu forma iha formasaun identidade koletiva ho vizaun hodi hanoin povu nia moris di’ak.
“Ho nune’e,Uantes termina jornada UDT iha lejislatura dalimak ida-ne’e, ha’u pesoalmente hodi naran udetista iha territóriu hakarak hato’o deskulpa ba povu iha Timor laran tomak ne’ebé durante ne’e ami reprezenta imi iha uma fukun ne’e, hato’o liafuan ruma sala no Deputadu husu deskulpa,” nia dehan.
Deputadu KHUNTO, Luis Roberto, hateten bankada KHUNTO mai ho filzsófia ida katak “Tane ó rai, tane ó emar no tane ó lisan” ne’ebé hakarak tebes haburas unidade iha Timor hodi dezenvolve nasaun ne’e ho di’ak.
“Bankada KHUNTO tama iha PN ida-ne’e komesa ho kadeira lima hetan esperiénsia lubun ida no hetan mós moruk iha PN ida-ne’e. Tanba regra demokrásia, bankada KHUNTO ezije nafatin atu oinsá ita-nia rai bele la’o di’ak, ita presiza hadi’a buat ruma ne’ebé hanesan foin ita-nia bankada CNRT foin ko’alia, ita-nia konstituisaun ne’ebé ita timoroan no partidu polítiku sira interpreta tuir ita ida-idak nia hakarak,” nia hateten.
Tanba ne’e, bankada KHUNTO mós ezije oinsá bele halo revizaun ba konstituisaun atu hatuur demokrásia iha Timor-Leste ho loloos hodi dezenvolve nasaun ba futuru, tanba tuir KHUNTO nia prinsípiu xave ba dezenvolvimentu nasionál mak pás no estabilidade.
“KHUNTO mai iha ne’e tinan lima la halo buat barak, maibé kontribui buat lubun ona iha lejislatura ne’e. Tanba ne’e, depois eleisaun 2023 liu tiha, bankada KHUNTO povu nafatin fó konfiansa ba partidu kadeira lima nafatin. Nune’e, ezije nafatin bankada hotu ne’ebé hetan fiar hosi povu ida-ne’e, atu sai ema ida sai neon ida-laran ida, polítika ne’ebé di’ak hodi dezenvolve ita nia rai ba oin, atu haburas demokrásia no unidade nasionál,” nia dehan,
Prezidente Parlamentu Nasionál, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten bankada hotu pronúnsia ona iha sesaun ikus plenária lejisltura dalimak no nia parte sei la ko’alia liafuan iha plenária ikus ne’e no sei halo intervensaun iha sesaun plenária dahuluk lejislatura daneen ne’ebé sei hala’o iha 22 juñu 2023.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
