DILI, 02 janeiru 2024 (TATOLI) – Timor-Leste bainhira hakarak redús importasaun foos maka grupu agrikultór tenke serbisu maka’as hodi hasa’e produsaun hare ne’ebé natar ektare ida tenke rezulta hare tonelada neen to’o sanulu, Diretór-Jerál Agrikultura, Martinho Laurentino Soares, hatete bazeia ba previzaun husi Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF) nian.
Ministériu daudaun halo ona espansaun ba natar ektare rihun 37 ne’ebé tuir previzaun katak molok tama 2026 bele konklui ona no antes to’o tinan lima tenke atinje natar ektare rihun 50 ka 70%, nune’e bele responde ba nesesidade merkadu lokál hodi bele hamenus importasaun foos.
Martinho Soares salienta katak husi previzaun ne’ebé MAPPF iha ne’e sei sukat ba nia rezultadu iha tinan ne’ebé determina ona katak hare sira ne’ebé grupu agrikultór sira kuda ne’e atinje duni to’o natar ektare rihun 50.
Nia salienta, bainhira atinje duni tuir previzaun ne’ebé iha, maibé ninia produsaun menus no la konsege fó han populasaun Timor-Leste tokon 1,3 ne’e, entaun sei labele rezolve buat ida, tanba haree husi natar ne’ebé grupu agrikultór sira kuda ne’e ninia rezultadu ikus maka produsaun hare kulit ne’e rasik. Ne’e duni, planu no polítika Governu nian ne’ebé ministériu implementa ne’e mak hakarak atu hasa’e produsaun.
“Se kada tinan maka agrikultór sira prodús hare kulit tonelada rihun 150 até 200 kuandu konverte ba foos pelu menus bele hetan importasaun uitoan de’it. Maibé, bainhira produsaun hare kulit de’it maka menus ona husi alvu, automátikamente Timor-Leste sei kontinua hetan importasaun foos aas no sei la rezolve problema hasoru populasaun tokon 1,3 ne’ebé iha”, dehan.
Tanba ne’e, ho previzaun ba halo espansaun natar ektare rihun 50 ne’e sai ona dezafiu boot ida ba agrikultór sira atu serbisu maka’as hodi atinje alvu.
“Ita halo komparasaun de’it bainhira natar ektare ida maka ita hetan produsaun haree kulit atinje tonelada neen to’o sanulu kompara ho ita-nia natar ektare rihun 20 de’it, ita bele rezolve ona dezafiu sira, maibé tenke serbisu maka’as”, afirma.
Ba ida ne’e, grupu agrikultór sira tenke kuidadu fini hare sira hodi garante nia kualidade, tenke halo manutensaun ba natar sira, hamoos duut iha natar, halo vijilánsia iha natar banhira kuda ona hare atu manu-liin labele estraga, nune’e labele lakon iha rezultadu produsaun.
Diretór Nasionál Agrikultura no Ortikultura, Lúcio Ribeiro, informa katak, iha 2024, MAPPF tau osan rihun $200 hodi sosa fini hare, nunee bele distribui ba grupu agrikultór sira hodi bele kuda iha rai ne’ebé potensiál, nune’e kontinua hasa’e volume natar tuir alvu ne’ebé ministériu iha ona hodi bele responde ba dezafiu ne’ebé nasaun enfrenta hela.
“Iha tinan kotuk ita sosa fini hare hamutuk tonelada 140 ne’ebé ita fahe hotu ona ba grupu agrikultór sira no ba tinan ida ne’e ita tau tan osan rihun $200 hodi sosa fini tonelada 100-resin atu apoia tan ba agrukultór sira”, dehan.
Tuir dadus Sensu Agríkola 2019, rai ektare 509.226 korrespondente ba área totál bruta kultivu nian, só 18% mak aproveita ba kuda batar no somente 7,6% ba produsaun hare.
Aleinde ne’e, dadus anteriór husi Ministériu Agrikultura hatudu katak kuantidade alimentu sira prodús iha dékada haat ikus diminui kompara ho tinan 2022, más produsaun lokál haree aumenta tonelada rihun 4, iha 2018, ba rihun 86 iha 2022. Maske iha aumentu uitoan produsaun iha 2022, la atinje objetivu prodús sufisiente ba konsumu internu iha Timor-Leste.
Dadus hatudu katak populasan tokon 1,3 iha país kada tinan konsome foos tonelada rihun 131, enkuantu produsaun lokál iha tinan 2022 atinje de’it rihun 86. Ho produsaun insufisiente, Timor-Leste kontinua importa kada tinan foos tonelada rihun 135 atu apoia konsumu lokál.
Notísia relevante: Natar ektare 200 iha Meligo ‘abandona’ tanba irrigasaun la funsiona
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora
