DILI, 18 marsu 2024 (TATOLI)–Ministériu Finansa (MF) liuhosi Instititu Nasionál Estatístika Timor-Leste, Institutu Públiku (INETL, I.P) hahú kapasita pesoál sira hodi halo peskiza kiak ou sasukat pardaun moris iha Timor-Leste.
Ministra Finansa, Santina Viegas Cardoso halo abertura atividade ne’e, akompana hosi Prezidente INETL, I.P, Elias dos Santos Ferreira, no reprezentante Banku Mundiál iha Timor-Leste, Bernard Harborne.
“Peskiza padraun moris Timor-Leste tinan 2024, nu’udar peskiza ba dala-haat hafoin ita independénsia, ba dala-uluk hala’o iha tinan 2001, tuir mai 2007 no 2014. Agradese ba INETL ne’ebé ho esforsu tomak serbisu hamutuk ho Banku Mundiál desde tinan 2022 ba preparasaun, hodi diskute kuestionáriu ho entidade hotu, hala’o diskusaun ho ekipa Banku Mundiál Jakarta, Roma no Washington hodi finaliza kuestionáriu ba peskiza ne’e,” Ministra Finansa hateten durante abertura formasaun, iha salaun Diresaun Jerál Jestaun Patrimóniu Estadu, Balide, segunda ne’e.
Formasaun ne’e durante hala’o durante loron-10, hahú hosi loron 18 to’o 27 marsu 2024. Nune’e peskiza sei hahú hosi loron 04 abríl to’o 03 outubru 2024.
Peskiza ne’e planeia atu hala’o iha tinan 2023, maibé tanba tempu ne’ebá iha mudansa governasaun, nune’e foin bele hala’o iha tinan 2024.
INETL organiza ona pilotu ne’e ba dala-tolu hodi halo teste kuestionáriu no teste ba aparelu ne’ebé uza ba peskiza ne’e mak Computer Assisted Personal Interview (CAPI) Android.
“Treinamentu ne’e importante tebes hodi kompriende loloos no didi’ak sobre kuestináriu ne’ebé sei uza iha peskiza ne’e. Ha’u fiar katak partisipamte sira barak mak iha ona esperiénsia serbisu hamutuk ho INETL iha tempu liu ba liga ba sensu sgíkola, peskiza forsa traballu no perkiza sira seluk ne’ebé organiza hosi INETL no ikus liu maka iha sensu populasaun no uma-kain iha tinan 2022 liubá,” Ministra Santina tenik.
Notísia relevante : INETL, I.P adia peskiza kiak ba tinan 2024
IX Governu Konstitusionál nia planu mak atu redús kiak hosi hamutuk 41,8 ba 10%. Tanba ne’e ho peskiza ne’e sai sasukat ba Governu hodi haree no hala’o planu hodi alkansa nia objetivu sira.
Nune’e, governante ne’e husu ba partisipante sira atu partisipa iha formasaun ho didi’ak tanba formadór sira mesak timor-oan de’it, tanba ne’e bainhira la kompreende bele husu esplikasaun kle’an.
Importante hodi kompara dadus anteriór
Prezidente INETL, I.P, Elias dos Santos Ferreira, dehan, peskiza ba kiak ne’e loloos halo kada tinan-lima maibé tanba COVID-19 maka muda fali ba tinan 2024, ne’ebé loloos halo iha tinan 2019 maibé tempu ne’e halo sensu agríkola.
“Peskiza kiak ne’e importante hodi nune’e ita bele hatene no kompara fali ho dadus anteriór. Tanba dala barak ema ko’alia tuir sira-nia haree katak kiak ne’e aumenta, ida-ne’e dadus ita foti hosi sé, atu hatene dadus kiak aumenta maka tenke liuhosi peskiza ida,” Elias realsa.
Tanba ne’e maka ekipa sira ne’ebé atu tun ba terrenu presiza fotmasaun atubele apar liután pergunta sira. Peskiza kiak ne’e foku ba área sira hanesan uma-kain, edukasaun, agrikultura, sosiál no kapitál.
“Pontu importante tolu hodi sukat kiak hanesan kilo kalori katak ema ida tenke han kilo kalori 2.100, asesu ba uma di’ak oitoan, dala ruma ema dehan nia iha karau barak oinsá mak nia kiak, nia bele iha animál barak maibé nia han la to’o kilo kalori 2.100 maka nia tama kategoria kiak,” nia esplika.
INETL, I.P desde tinan 2016 bainhira halo peskiza la utiliza ona surat-tahan, signifika uza CAPI Android bainhira rekolla dadus hotu maka manda kedas ba nasionál hodi bele tais didi’ak dadus sira molok prodús relatóriu hodi submete ba Governu.
Peskizadór sira hamutuk 80, kompostu hosi entrevistadór no supervizór no motorista na’in-20. Ekipa sira ne’e sei kobre territóiur Timor, ekipa sira ne’e entrevistadór tolu, supervizór ida no motorista ida.
“Durante fulan-tolu nia laran bele kobre ona 50% territóriu Timór, ne’e ita bele fó ona relatóriu prelimináriu. Ekipamentu sira mak dasi para tetu todan, metru hodi sukat hodi hatene nutrisaun. Kompila dadus ho tableta hamutuk 3.500, ne’ebé utiliza nafatin fasilidade ne’e hodi rekolla dadus,” nia akresenta.
Orsamentu ne’ebé sei gasta ba atividade mai hosi Orsamentu Jerál Estadu hamutuk millaun $1, kompostu hosi selu pesoál sira no aluga karreta. Enkuantu, Banku mundiál fó asisténsia tékniku katak halo analiza dadus sira ne’ebé timor-oan sira rekolla.
Jornalista : Antónia Gusmão
Editora : Julia Chatarina




