DILI, 04 Jullu 2024 (TATOLI) – Membru Konsellu Administrasaun Centro Nacional Chega! Institu Públiku (CNC, I.P), Pe. Jovito do Rêgo, hateten tempu ona atu Timor-Leste presiza investe ba arkivista hodi prezerva dokumentu istóriku Estadu nian.
“Ita iha Muzeu Arkivu Nasionál, Muzeu Rezisténsia no CNC, I.P, ne’ebé halo prezervasaun ba istória no memória pasada sira. Maibé, ita rasik to’o agora seidauk iha arkivista atu haree ba prezervasaun memória, liuliu dokumentu istóriku Estadu nian. Nune’e, tempu ona Estadu tenke hanoin atu investe iha arkivista”, Pe. Jovito sujere iha Balide, ohin.
Nia dehan país presiza arkivista, tanba dokumentu istóriku sira ne’ebé durante ne’e rai, balun dodook ka fohuk, tanba ne’e nesesita arkivista atu halo prezevasaun.
“Timor-Leste seidauk iha, entaun dalaruma tenke hetan apoiu husi internasionál. Ida ne’e hatudu, ita mós bele hahú haruka ema bá eskola kona-ba arkivista ninian”, nia salienta.
Saserdote ne’e sujere mós ba universidade sira iha Timor-Leste atu iha futuru hanoin ona atu estabelese Fakuldade Istória, nune’e istória nasaun nian labele lakon.
“Sente triste tebes. Universidade 16 iha Timor-Leste laiha ida mak tau departamentu istória nian, liuliu UNTL, nune’e ita-nia jerasaun foun mai balun bele hili departamentu ne’e sai istoriadór”, Pe. Jovito hateten.
Maske universidade sira seidauk kria Fakuldade Istória, maibé CNC halo esforsu hamutuk ho Ministériu Edukasaun (ME) hahú introdús istória sira ne’e iha dixiplina istória nian iha kurríkulu eskola sira, inklui universidade sira oinsá estudante bele hatene lala’ok istória Timór.
“Ida ne’e importante atu timoroan sira bele hatene ita-nia istória rasik hodi fó valór ba ita-nia ema sira ne’ebé mate ona ba rai ne’e”, nia salienta.
Antes ne’e mós, Diretór-Jerál Arkivu Nasionál Timor-Leste (ANTL), Fernando de Sousa, hateten sira-nia parte presiza tebes ema arkivista atu serbisu hodi prezerva no konserva dokumentu istóriku no dokumentu korrente sira.
“Ko’alia kona-ba serbisu arkivu nian, loloos ne’e ema arkivista mak serbisu tanba atu prezerva, konserva dokumentu istóriku no dokumentu korrente sira, maibé daudaun ita laiha ema ne’ebé espesífiku ba ida ne’e”, Fernando de Sousa realsa.
Dirijente ne’e esplika katak dokumentu istóriku ne’e mak ko’alia kona-ba dokumentu sira ne’ebé mak hahú hosi tempu kolónia portugés mai to’o invazaun indonéziu to’o tempu UNTAET nian.
“Kona-ba korrente ne’e ko’alia kona-ba dokumentu husi ita-nia Governu la’o daudaun ne’e, maibé agora iha ne’e ita foti dokumentu husi Governu dahuluk to’o dahaat nian, husi fali Governu dalimak to’o daualuk nian. Ami seidauk lori mai tau iha ne’e, tanba espasu ami-nia mak la to’o”, afirma.
Nia admite katak ema sira ne’ebé daudaun serbisu iha ANTL ne’e laiha ema ida mak iha área espesífika ba arkivista nian, tanba durante ne’e sira hetan de’it formasaun husi Brazíl, Austrália no seluk tan oinsá atu prezerva dokumentu sira.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
