PR Horta klarifika sai sasin ba kazamentu sivíl entre Bella Galhos ho Iram iha Austrália
DILI, 22 jullu 2024 (TATOLI) – Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, klarifika ba públiku kona-bá sai sasin ba kazamentu sivíl entre Bella Galhos no Iram Saeed, ne’ebé realiza iha Darwin Austrália iha loron 21 Jullu foin lalais ne’e.
“Ha’u simu pedidu espesiál ida husi feto na’in-rua atu ba sai sasin ba serimónia ida. Ida ne’e mak ha’u nia prezensa, maibé sira nia relasaun konforme sira hatene, tuir idaidak nia hakarak no hanoin no sentimentu, presiza sasin ha’u duni mak sai sasin. Ida ne’e sira nia hakarak sira nia direitu, ha’u hanesan aman ba nasaun mak ne’e duni labele halo diskriminasaun ba sira,” klarifika Xefe Estadu.
Xefe Estadu halo klarifikasaun ne’e liuhusi konferénsia imprensa iha Palasiu Prezidensiál, Bairru-Pité-Dili tanba ho nia prezensa hanesan sasin ne’e hamosu preokupasaun makas husi Timor-oan sira no Padre balun iha rede sosiál, ne’ebé konsidera prezensa Xefe Estadu hanesan aktu ka posizaun ida hodi fó lejitimidade ba kazamentu ho seksu hanesan ne’ebé loloos kontra Konstituisaun Repúblika Demokratika Timor-Leste no mós Lei Kanóniku hanesan ema ho relijiaun Katóliku kona-bá kazamentu nian inklui kontra valór kultura Timor-Leste.
Tanba iha lei Kanónika bandu maka’as atu feto ho feto hola malu tanba la forma ona família tuir família nazaret.
Entertantu, Kazamentu iha Timor-Leste regula iha Kódigu Sivil. Nosaun kona-bá Kazamentu tuir artigu 1467, livru IV Direitu familia hateten kazamentu mak kontratu ne’ebé selebra entre ema nain-rua ne’ebé seksu diferente (Mane ho Feto) ne’ebé iha direitu atu forma família tuir komuñau iha moris tomak.
Maibé, PR Horta dehan hanesan Xefe Estadu ne’ebé kaer metin ba konstituisaun, direitu umanu, valór fraternidade umanu no rona mós Amu-Papa Francisco nia deklarasaun dalabarak atu labele diskrimina no fahe Lesbian Gay Biseksual Transgender (LGBT) sira atu hela hamutuk.
“Ne’e normál, ha’u la’ós foin primeiravez, iha ha’u nia diskursu inagurál 20 Maiu 2022 temi ona katak defende direitu komunidade LGBT nian no ha’u la konkorda ho diskriminasaun, menus liu violensia kontra sira ne’ebé moris oinseluk,” Horta tenik.
Antigu Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) ne’e sublina, kazamentu sivíl ne’e la’ós hala’o iha Timor-Leste tanba laiha lei ida iha nasaun ne’e ko’alia kona-ba LGBT atu kazamentu, maibé serimonia ne’e realiza iha Australia tanba lei Australia nian fó dalan.
“Ida ne’e ba ha’u la’ós preokupasaun boot ida. Ida ne’e bele impaktu ba kultura Timor-Leste nian atu iha ka laiha ha’u la hatene. Ha’u so hatene de’it mak ida ne’e, ha’u la konkorda ho deskriminasaun, ha’u la konkorda ho violénsia kontra elementu LGBT sira. Ha’u nia pozisaun bazeia ba Amu-Papa nia mensajen katak toleransia respeitu ema seluk nia desizaun laiha diskriminasaun,” nia hateten.
Horta hatutan, foti desizaun sai sasin ba kazamentu sivíl ne’e tanba Bella Galhos ema ne’ebé espesiál tanba uluk kontribui maka’as mós ba luta libertasaun Timor-Leste nian no fó tulun ona ba feto timoroan barak.
“Nia ema ida espesiál, uluk nia hela iha Canada, ha’u iha Nova Iorque, nia sempre apoiu ha’u servisu hamutuk ba luta nasaun ida ne’e nian, entaun ita labele nega ema sira hanesan ne’e nia favor, nia hili dalan hanesan ne’e direitu sira na’in-rua nian, ita labele ba fahe, ne’e Maromak mak haraik ona ba sira, ita halo tuir saida mak sira hakarak, iha rai barak hanesan Europa tomak, Estadu Unidu Amérika mós fó dalan ba feto ho feto bele kaben, mane ho mane bele kaben,” nia tenik.
Nu’udar nasaun demokrasia Prezidente Repúblika sei la muda nia pozisaun tanba meiu ne’ebé nia halo atu hatudu katak Xefe Estadu la halo diskriminasaun no simu ema hotu tanba Maromak tau ema hotu iha mundu ho igualdade hanesan.
La fó impaktu ba vizita Amu-Papa mai Timor-Leste
“Imi hanoin Amu-Papa atu ba buat ida hanesan ne’e atu kansela nia vizita, ne’e la’e. Amu-Papa rasik hatete ona, ha’u mós simu orientasaun ka inspirasaun husi nia komentariu dalabarak ona kona-ba asuntu ida ne’e, ne’ebé la fó impaktu,” Horta dehan.
Nia dehan, dalabarak Amu-Papa deklara nia rasik labele halo julgamentu ba ema ne’ebé moris ho LGBT.
“Amu-Papa haree, la’ós tanba ema na’in rua halo kazamentu iha Darwin Prezidente sai sasin Amu-Papa atu kansela nia viazen, ida ne’e laloos, Amu-Papa la’ós labarik kikoan,” nia tenik.
Tuir istória, Komunidade LGBT eziste iha tinan 1990 iha nasaun França no dadaun ne’e komunidade LGBT expanda ona sira nia ezisténsia ba nasaun hot-hotu iha mundu inklui Timor-Leste.
Molok ne’e, Amu-Papa Francisco liuhusi nia karta ida fó apoiu no fó bensaun ba relasaun ne’ebé ho forma entre feto no feto, mane no mane, tanba nia parte konsidera ema hotu iha direitu hodi hili, deside no hala’o saida mak nia rasik hakarak, bainhira autor ne’e sente livre, komfortavél no seguru ba buat ruma mak nia halo iha komunidade nia leet.
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór : Florencio Miranda Ximenes
