OMS-MS halo revizaun ba EPI iha Timor-Leste

DILI, 14 outubru 2024 (TATOLI) – Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) ho Ministériu Saúde (MS) halo revizaun konjunta nasionál no internasionál ba sistema vijilánsia kona-ba Programa Esensiál Imunizasaun (EPI) iha Timor-Leste.
“Ha’u sente kontente, ita hahú revizaun konjunta nasionál no internasionál krusiál ida-ne’e ba ita-nia Programa Esensiál Imunizasaun ka The Essential Programme on Immunization (EPI) no Vasina sira ba prevene moras ka Vaccines prevent diseases (VPD) iha Timor-Leste. Enkontru ida-ne’e hosi grupu partisipante oioin hosi organizasaun nasionál no internasionál sira reflete importánsia hosi revizaun ida-ne’e no vizaun kompartillada ne’ebé ita kaer ba Timor-Leste ida ne’ebé saudavel liu”, Reprezentante Organizasaun Mundiál Saúde iha Timor-Leste, Arvind Mathur, dehan iha otel Novo Turismo, ohin.
Nia dehan, imunizasaun mak intervensaun saúde públika ida ne’ebé kustu-efetivu liu ne’ebé disponivel, oferese valór esepsionál ba investimentu, entaun ida-ne’e maka ferramenta ida ne’ebé maka’as liu hodi prevene moras infesiozu sira no salva joven barak nia moris.
Durante dékada balun, Timor-Leste halo ona progresu signifikativu iha programa EPI nia okos, atinje marka boot balun. Nasaun ne’e mantein nia estatutu livre hosi póliu dezde 1995, halakon ona tétanu inan no neonatál iha 2012. Timor-Leste konsege halakon sarampu iha 2018 no rubella iha 2023.
‘’Maske iha dezafiu sira ne’ebé hamosu hosi pandemia, iha lansamentu susesu ida hosi vasinasaun COVID-19 iha munisípiu hotu. Vijilánsia ba moras ne’ebé bele prevene ho vasina hadi’a ona ho signifikativu. Nasaun nia kapasidade kadeia malirin nian ne’ebé di’ak tebes, ne’ebé lori ba jestaun vasina nian ne’ebé diak”, nia informa.
OMS sente orgullu tebes atu fahe katak Timor-Leste lansa ona vasina HPV ba labarik-feto tinan 11-14 iha tinan ida-ne’e no iha de’it semana tolu nia laran, notável 91% husi labarik-feto sira ne’ebé alvu simu ona vasina ne’e. Maibé, dezafiu barak mak sei iha ne’ebé tenke rezolve atu asegura katak labarik hotu iha asesu ba vasina sira ne’ebé salva.
“Barreira sira ba imunizasaun persiste tanba terrenu ne’ebé difisil, fasilidade transporte ne’ebé limitadu, kestaun sira iha kadeia fornesimentu, falta pesoál kuidadu saúde ne’ebé treinadu, informasaun sala kona-ba vasina sira no finansiamentu ne’ebé la adekuadu. Atu ultrapasa sira no hametin programa EPI iha Timor-Leste, ita tenke servisu hamutuk”, nia afirma.
Nia relata, revizaun vijilánsia konjunta nasionál no internasionál EPI no VPD ida-ne’e, hala’o hosi loron 14 to’o loron 25 fulan-Outubru, mak pasu xave ida iha prosesu ida-ne’e. Péritu sira hosi mundu tomak no organizasaun sira hanesan CDC Atlanta, Universidade Sydney, Sede OMS, WHO, SEARO, OMS Bangladesh, UNICEF EAPRO no Ministériu Saúde Indonézia nian, hamutuk ho ofisiál nasionál sira, sei hala’o revizaun ho objetivu prinsipál sira hosi revizaun ida-ne’e maka iha pontu importante tolu mak atu fornese ba diretór sira programa saúde públika nian no ema sira ne’ebé halo polítika ho vizaun jerál ida ne’ebé klaru no komprensivu kona-ba estatutu EPI nian no vijilánsia moras ne’ebé bele prevene ho vasina. Atu avalia progresu ne’ebé halo ona hodi atinje meta no alvu kontrolu VPD xave nasionál, rejionál no global inklui atu kria plataforma ida hodi troka lisaun sira ne’ebé iha valór ne’ebé aprende ona ho nasaun sira seluk ne’ebé haka’as-aan ba objetivu komún.
“Liuhosi revizaun, tantu péritu nasionál no internasionál sira sei vizita munisípiu sira, sentru saúde sira no postu saúde sira, hodi halo interasaun ho komunidade sira hodi identifika prátika di’ak liu, destaka lakuna sira, avalia efikásia hosi programa atuál sira no halibur hanoin sira kona-ba barreira sira ba vasinasaun, hodi halo nune’e, ita bele dezenvolve estratéjia sira bazeia ba evidénsia ba hadi’a. Ha’u husu ba ema hotu ne’ebé prezente iha ne’e ohin atu kompromete sira-nia aan tomak hodi implementa rekomendasaun ruma ne’ebé mosu hosi revizaun konjunta ida-ne’e”, nia haktuir.
Iha fatin hanesan, Xefe Departamentu Imunizasaun iha Ministériu Saúde, Onna Pereira, afirma atividade ohin loron nian mak halo revizaun konjunta nasionál no internasionál ba sistema vijilánsia kona-ba EPI no vasina sira ba prevene moras (VPD) iha Timor-Leste.
“Revizaun ida-ne’e tau halo monitorizasaun ba vasina serviks sira ne’ebé mak ita hala’o ona iha fulan kotuk liu ba, ita vasina ona labarik idade 11-14 iha eskola sira iha territóriu naisonál entaun vasina ida-ne’e nia atinjimentu lao ho di’ak, tanba ne’e mak organizasaun sira hanesan CDC Atlanta, Universidade Sydney, Sede OMS, WHO SEARO, OMS Bangladesh, UNICEF EAPRO, sira mai haree direitamente vasina ne’ebé mak halo iha munisípiu sira”, Onna Pereira afirma relata.
Reprezentante Ministériu Saúde provinsia NTT, Jeffray Jap hateten revizaun konjunta nasionál no internasionál ba sistema vijilánsia kona-ba EPI no vasina sira ba prevene moras (VPD) iha Timor-Leste ida-ne’e importante tebes atu haree hamutuk.
“Ami sente kontente tanba bele konvida ona ami hodi partisipa iha atividade ida-ne’e, relasiona ho moras ne’ebé bele prevene husi imunizasaun. Tanba moras ne’ebé bele prevene ho asaun imunizasaun ida-ne’e hanesan moras ida ne’ebé mak bele hadaet husi fatin ida ba fatin seluk, entaun hanesan nasaun vizinu idak-idak presiza asegura nia nasaun liu husi programa imunizasaun ne’ebé mak adekuadu hodi proteje komunidade husi moras daet sira”, Jeffray Jap konklui.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Zezito Silva

