DILI, 27 Janeiru 2025 (TATOLI) – Diretór-Ezekutivu Nasionál ba Dezenvolvimentu Kompaktu Timor-Leste, Embaixadór Constâncio Pinto, hateten progresu serbisu ba preparasaun atu implementa ba projetu kompaktu Millennium Challenge Coorporation (MCC) daudaun atinje ona 75%.
Nia dehan serbisu ba implementasaun projetu kompaktu MCC rasik, Millennium Challenge Account Timor-Leste (MCA-TL) sai hanesan jestór de’it ba nia progresu iha 2024 no Governu Timor-Leste prevee ona orsamentu hamutuk millaun $7 hodi halo indemnizasaun ba okupante uma-kain 12 ne’ebé afetadu ba projetu MCC ka sentru tramentu bee-fo’er iha Bebonuk.
Akordu kompaktu ne’ebé Timor-Leste asina ne’e kompostu husi programa boot rua mak edukasaun no bee no saneamentu, inklui programa transversál sira seluk.
“Tuir loloos ne’e ita-nia implementasaun ba projetu ne’e iha tinan 2024, maibé la konsege tanba sosa rai tarde, maibé foin lalais ita halo hotu ona pagamentu ba família afetada uma-kain 12. Ita hein fulan oin sira ne’e komunidade bele husik ona fatin ne’ebá, nune’e kompañia ne’ebé halo estudu preliminár ba konstrusaun sentru tratamentu bee bele hahú sira-nia serbisu”, Constâncio Pinto dehan ba Tatoli.
Nia salienta katak estudu viabilidade ba projetu kompaktu iha Bebonuk ne’e halo tiha ona antes husi empreza internasionál Tetra Tech no agora ne’e empreza husi Irlanda ho naran Nicholas O’dwyer mak sei halo fali estudu preliminár.
Bainhira estudu ne’e ramata mak foin hakat ba konkursu públiku internasionál ba empreza foun, ne’ebé sei halo fali ba dezeñu detalladu no konstrusaun nian no ida-ne’e sei halo iha tinan ne’e.
“Ba área edukasaun nian, ita foin halo kontratu ho konsultór internasionál ida ho naran Dai ne’ebé sei halo sira-nia estudu formasaun profesór nian kona-ba didátika no lideransa nian”, nia haktuir.
Nune’e, parte MCA mós halo ona koordenasaun ho Ministériu Edukasaun no Ministériu Ensinu Superiór hodi haree kona-ba rai no identifika tiha ona terrenu ida iha Hera, ne’ebé pertense ba Universidade Naisonál Timor Lorosa’e (UNTL) hodi konstrui ba sentru formasaun profesór nian.
“Formasaun professór ne’e haree liubá iha ensinu sekundária nian. Daudaun ne’e, projetu rua bee no saneamentu no edukasaun la’o hotu, ita sei diskute ho MCC kona-ba data posivel ba lansamentu fatuk dahuluk nian. Maibé, nia data ne’e bainhira loos ita seidauk hatene tanba buat hotu depende ba preparasaun. Ita bele dehan preparasaun ne’e rasik foin atinje 75%”, dehan.
Projetu rua ne’e agora iha faze preparativu no bainhira ramata mak foin tama ba implementasaun projetu nian.
“Bainhira tama ona ba implementasaun projetu maka nia durasaun tempu tinan lima de’it. Ezemplu, ita implementa iha Abríl 2025 to’o Abríl 2030 tenke hotu ona, signifika osan sira iha MCC tenke ezekuta hotu”, nia adianta.
Constâncio Pinto salienta katak osan ne’ebé MCA-TL uza ba faze preparativu nian ne’e ketak pur volta millaun $50-resin, ne’ebé la konta ba orsamentu ba konstrusaun fízika nian.
Notisia revante: Kompriende kona-ba diferensa entre MCC ho MCA-TL: Esforsu hamutuk ba Timor-Leste nia futuru
“Ha’u hakarak klarifika de’it katak projetu bee no saneamentu ne’e la’ós bee-moos, maibé ida-ne’e atu lori bee fo’er [sintina] husi uma-kain idaidak nian ba iha sentru tratamentu ne’ebé atu konstrui iha Bebonuk ne’e”, informa.
Nia objetivu mak oinsá atu redús moras sira ne’ebé mai husi kontaminasaun bee, tanba bee sira iha rai okos ne’e kontaminadu ho baktéria, nune’e Governu buka atu redús.
MCA nia projetu ne’e haree liubá bee fo’er no bainhira sentru tratamentu bee fo’er ne’e iha ona mak komunidade iha Dili oeste nian iha kada uma-kain sira nafatin iha sintina, maibé ho modernizadu.
“Ita sei tau bomba lima iha Dili no kada uma-kain sei halo ligasaun direta ho kanu, nune’e bainhira soe fo’er-boot uza bee sei halai hotu ba kanu ne’ebé liga ba bomba sira ne’e no sei ajuda dudu fo’er sira ne’e ba hotu Bebonuk”, nia esplika.
Hodi hatutan katak bainhira projetu ne’e la’o, komunidade ne’ebé sei hetan benefísiu husi projetu ne’e tenke iha bee-moos, tanba atu dudu bee-fo’er bá iha sentru Bebobuk ne’e presiza bee, nune’e Governu tenke investe ba bee-moos, kanaliza bee ba kada uma-kain.
“Ami hein katak Governu mós bele haree ba situasaun bee nian. Kona-ba drainajen nian MCA sei halo hotu, maibé ne’e ba área ne’ebé presiza mak ita sei halo, maibé ki’ikoan la’ós kobre Dili tomak. Ita halo ida-ne’e haree ba ligasaun ba kanu bee-fo’er nian”, embaixadór ne’e haktuir.
Nia realsa bainhira bee-fo’er sira ne’ebé sei tama ba sentru tratamentu nian iha Bebonuk, iha ne’ebá halo tratamentu hotu bee ne’e sai tiha bee-moos, ne’ebé se husik bá tasi no fo’er ne’e sei sai taho maran hodi lori bá lixeiru Tíbar no iha tempu naruk bele halo sai adubu.
Notisia revante: Governu prevee millaun $7 indemniza okupante na’in-12 iha Bebonuk hodi konstrui projetu MCC
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
