DILI, 29 Janeiru 2025 (TATOLI) – Eis-Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak, hateten problema kona-ba dadus veteranu sira-nia ne’e kontinua mosu, tanba durante ne’e la organiza ho di’ak.
Eis-primeiru-ministru ne’e salienta, iha ámbitu konferénsia imprensa, ne’ebé realiza, iha Faról, katak problema kona-ba veteranu la’ós de’it akontese iha Timor-Leste, maibé iha mundu tomak, liuliu iha nasaun sira ne’ebé envolve iha konflitu.
Tuir nia, iha Timor-Leste Estadu halo esforsu boot ida hodi tau-matan ba veteranu sira tuir Konstituisaun RDTL nian, ne’ebé ko’alia kona-ba rekoñesimentu, kondekorasaun no pensaun.
“Buat tolu ne’e la hanesan, maibé buat tolu ne’e halo parte matéria ne’ebé liga ba kontribuisaun veteranu sira-nian ba funu hodi luta ba indepedénsia nian. Kona-ba veteranu, Timor-Leste iha guerra sivíl entre UDT no FRETELIN. Maske funu la naruk, maibé iha ema mate hafoin mak invazaun Indonézia. Husi ne’e mak foin iha veteranu, ne’ebé karik haree didi’ak fahe ba frente tolu mak armada, klandestina no diplomátika”, nia realsa, ohin.
Hodi salienta katak frente tolu ne’e nia atividade iha ligasaun, maibé idaidak iha nia fatin no sira ne’e hotu mak Estadu define polítika ba sira oinsá atu hetan nia direitu.
“Ohin tinan 20-resin ona, ita kontinua iha problema ba veteranu nian. Tuir ha’u-nia haree, problema ida-ne’e mai husi dezorganizasaun, tanba funu bainhira hotu ita dezmantela tiha lideransa frente sira-nia no ema hotu halai mai depende Governu, tanba Governu harii ministériu ida atu tau-matan ba ema sira ne’e”, eis-xefe Estadu ne’e realsa.
Nia haktuir bainhira dezmantela tiha lideransa sira antigu, liuliu frente klandestina, halo sira asume fali papél ida sekundáriu, sira laiha knaar importante ba iha identifikasaun ema sira ne’ebé uluk serbisu ne’e.
“La halo konsulta opiniaun modelu sai asisténsia ne’e oinsá? Entaun, husi ne’e kria konfuzaun boot ida. Iha ne’e ita la ko’alia liu apoiu kona-ba rekoñesimentu, kondekorasaun, maske rua ne’e importante, maibé ema ladún ko’alia. Entaun, ita ko’alia liubá subsídiu. Kona-ba subsídiu ne’e iha dalan rua de’it mak hothotu manán no balun manán no lakon. Husi modelu saida mak Governu ne’e hili, ida manán no ida lakon, tanba saida mak hili ida-ne’e, tanba osan la to’o”, nia afirma.
Aleinde ne’e, nia haktuir katak iha modelu seluk bainhira nia asume knaar nu’udar primeiru-ministru kria fundu atu hothotu manán, katak osan tau de’it iha fundu no la fahe ba ema, maibé veteranu ne’ebé presiza foti de’it nia funan atu atende nia nesesidade no apoia oan sira bá eskola no seluk tan.
Matan Ruak esplika razaun kria fundu ne’e atu ajuda veteranu sira ne’ebé mate no nia pensaun hotu atu hamoris fali, tanba iha lei hateten veteranu ne’ebé rejistu iha 2003 simu hahú iha 2008.
“Veteranu ne’e simu nia pensaun no mate tiha, nia ferikoan simu osan 75% no ferikoan mate, nia oan mak simu, maibé liu tinan 17 ba leten labele simu. Entaun ita hamoris fali, husu veteranu hothotu kontribui $30 kada fulan tau iha banku hodi fasilita oan sira bainhira sira mate. Maibé, Governu foun ida-ne’e mai haree dehan ladi’ak, halakon tiha, uza fali modelu ida manán no ida lakon ne’e, entaun ida manán mak grau 4 a 7 simu dala ida de’it. Entaun, ema barak falsifika dokumentu hodi hetan osan, tanba grau 8 a 14, grau 15 a 19 no grau 19 a 24 simu osan kada fulan no la hetan osan ne’e mak grau 0 a 3”, nia esplika.
Hodi hatutan katak polémika ne’ebé mosu ne’e tanba balun tenke inventa nia dadus hodi hetan osan kada fulan no seluk mak rekomendasaun husi líder sira. “Ida-ne’e sai diskrimisaun, tanba tuir nasaun sira seluk hanesan Austrália, konsidera nia ema sai veteranu partisipa funu fulan neen mós veteranu ona, maibé Timor-Leste nian halo lei ko’a tiha konstruibuisaun joven no labarik sira-nia partsipasaun”, nia lamenta.
Tanba ne’e, eis-xefe ezekutivu ne’e apela ba veteranu sira iha Timór laran atu ajuda malu hodi hadi’a dadus, nune’e maluk sira ne’ebé daudaun seidauk hetan bele simu sira-nia direitu. “Bainhira dada ida-ne’e, prejudika nafatin sira la hetan direitu, tanba sira ne’ebé rejistu 2003 nian simu ona direitu tinan 16, maibé rejistu 2009 ne’e seidauk nafatin”, nia sujere.
Lembra katak lista editál veteranu sira-nia ne’ebé publika foin lalais husi Ministériu Antigu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN) hamutuk 92.591 hamosu reklamasaun husi kombatente sira tanba akontese erru balun.
Maibé Ministru Antigu Kombatente ba Libertasaun Nasionál, Gil da Costa ‘Oan Soru’, husu veteranu iha territóriu atu kontribui no koopera ba prosesu editál, nune’e bele hetan solusaun.
Notísia relevante: MACLN solisita kombatente sira koopera ba prosesu editál
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
