DILI, 23 Abríl 2025 (TATOLI)—Lilin nia roman hakesi domin. Lilin nia lakan sunu sarani sira-nia domin, hato’o orasaun ba Papa Francisco nia mate. Lilin be lakan, halakan hikas Papa Francisco nia ain-le’ut iha Tasi-Tolu. Orsaun ne’ebé suli husi sarani sira-nia fuan no neon, hakesi timoroan sira-nia fuan ho Papa Francisco nia domin hanesan Maromak oan.
Notísia Relevante: Papa Francisco: Haraik aan, Maromak hadomi ha’u no hili ha’u
Lilin domin ne’e, sarani sira halakan iha kalan dahuluk nian iha loron segunda (21 Abríl 2025) bainhira sira rona lia-rekadu husi Vatikanu nia tatis, katak Papa Francisco ne’ebé iha 09-11 Setembru 2024 ne’ebé hala’o vizita pastorál hodi preside misa seolene iha Tasi-Tolu, iha 10 Setembru 2024—iha tuku 17h30 lorokraik ne’e, hakotu ona iis no lori-lalin ona nia domin tomak ba lalehan.
Sarani sira iha Timor-Leste liuliu iha kapitál Dili, husi labarik to’o klosan, ferik-katuas, hatudu sira-nia sentimentu domin, ida-idak hakat hakbesik ba altar santu iha Tasi-Tolu, fatin ne’ebé Papa Francisco preside misa, hodi halo orasaun ba Amana lalehan atu simu Papa Francisco iha Nai nia kadunan.
Iha loron daruak, tersa (22 Abríl 2024), molok loromatan dada hikas nai roman-nabilan husi mundu, iha tuku 18h40 lorokraik, ha’u (Jornalista TATOLI, Hortencio Sanchez) kuriozu, ho lilin falun rua (2) iha liman, ha’u hakat neik ba neik, ba tuur kahor-hamutuk sarani sira seluk, atu sunu lilin no hasa’e orasaun iha altar santu Tasi-Tolu ne’e.
Reza be reza, tilun ne’e rona manu-fuik sira hananu. Eh, ha’u-nia laran bisi-bisi, manu-fuik sira iha área Tasi-Tolu ne’e mós hadeer, rame-rame hasa’e orasaun hodi hawelok no fó gloria ba Maromak iha leten no aas no fó omenajen ba Francisco nia mate, antes sira fila ba sira-nia knuuk atu deskansa.
Ha’u foti matan ba dalan sikun-siku iha área Tasi-Tolu nian ne’e, sarani lubun hahú hakat ho domin atu vizita altar santu iha Altar. Ha’u hateke ba ekran telefone nian, hatudu tuku 19h00 kalaan ona. Hateke hikas ba kotuk, sarani wa’in ba wa’in, balun la’o ain no balun lori motorizada ko karreta, sira hotu mesak hatais kamizola kór mutin ne’e nia lolon ne’e iha figura Papa Francisco nia imajen no hakerek ho liafuan; “Que a Vossa Fé Seja a Vossa Cultura” ka “Ita-nia fiar sai ita-nia kultura”.
Tasi-Tolu sai sasin. Lilin lolon atus ba atus lakan haborus kalan nia nakukun. Orasaun be sai husi ema atus nia ibun, haborus lalehan. Lilin nia roman hakesik timoroan nia domin ba Papa Francisco. Orasaun husi husi fuan ba fuan, hakesi rai no lalehan hodi lori Papa Francisco nia kalamar hakmatek iha lalehan.
Baibain, tuir tradisaun, bainhira atu hasa’e orasaun ba Maromak, sarani sira tenke hakne’ak mak reza. Maibé, ida ne’ebé akontese iha Tasi-Tolu, karik tanba hanoin no hadomi tebes Papa Francisco, sira ida-idak mai ho família—ho kolega—tur hakdasak iha rai hateke metin ba altar santu be harii iha Tasi-Tolu ne’e mak ida-idak hakmatek reza iha ida-idak nia laran. Reza lahó lian. Maibé, mata-ween mak akompaña orasaun hodi habokon sira balun nia hasan. Rai hakmatek be hakmatek. Balada liras no liras laek sira, hakmatek lian laek. Lagua Tasi-Tolu be nalihun-aan mós hakmatek be hakmatek.
“Ama, ita bele espresa hela ita-nia sentimentu kona-ba Papa Francisco nia mate”
“Ha’u laran moras loos hanoin hetan Amu Papa nia liafuan ida tinan kotuk, nia halo misa iha Tasi-Tolu ne’e,” inan-feton Olandina Nunes cardos hatán ba ha’u ho oin triste.
“Liafuan Amu Papa nian ida-ne’ebé mak ama sei lembra no halo ama laran moras no tanis nune’e.”
“Ha’u sei hanoin hetan mak lia-fuan ida Amu Papa ko’alia, kuidadu imi-nia kultura, kuidadu katuas ho ferik sira tanba sira mak luta makaas ba nasaun ida-ne’e. Timor presiza labarik barak no kuidadu liu mak lafaek sia-ne’ebé atu mai haan imi-nia kultura no fiar,” nia dehan hodi hamoos nia mata-ween.
“Ama hela iha ne’ebé mak reza iha Tasi-Tolu”
“Ha’u husi Suai-Covalima. Ha’u hela iha área Tasi-Tolu ne’e. Ami sei mai sunu lilin halo orasaun to’o Papa Francisco nia matye-isin haloot,” nia hateten.
Iha nonook ida nia laran. Iha hamatek ida-nia laran. Sarani sira ida-idak tuur ninain, hodi hasa’e orasan ho sira ida-idak nia maneira. Balun reza ho nonook maibé iha sarani lubun balun, reza misteriu akompanadu ho hananu hahí ba Nai. Reza no hananu, reza no hannau ho fuan, ho intensaun ida Maromak bele rona sirania orasaun, atu tulun Papa Francisco nia klamar hetan rahun diak iha Maromak nia kadunan.
“Ama, sente oinsá bainhira rona katak Papa Francisco mate.”
“Hanesan sarani sente triste bainhira rona ita nia Santu Padre hakotu ona iis iha Vatikanu. Amu Papa nia memória mak halo ita hanoin la to’o. Tanba, Papa Francisco mai vizita ita-nia nasaun ne’e, nia rai mensajen domin no laran luak mai ita,” inan-feton Ana Oracia hatán ho fuan momoos.
“Sá mensajen mak Ama sei hanoin hetan.”
“Mensajen furak husi Amu Papa ne’ebé ha’u sei hanoin hetan mak kuidadu no hadomii malu ba. Hametin imi-nia fiar no kuidadu ho lafaek sira-ne’ebé mosu mai atu tata no hafahe imi-nia fiar ba iha Jesus Kristu,” nia dehan.
“Hanesan sarani, saida mak ita haree-hetan husi Amu Papa Francisco.”
“Papa Francisco ema ida-ne’ebé di’ak, hako’ak ema hotu iha mundu la haree ba relijiaun, nia domin ba ema hotu. Maske nia mate ona maibé nia di’ak no hadomi povu Timor-Leste. Povu Timor-Leste la haluha Papa Francisco nia domin. Papa Francisco nai di’ak sira-ne’e mak fanu ita mai hasa’e de’it orasaun ba nia. Ita husu ba Aman Maromak simu nia klamar hodi tau matan fali mai ita iha mundu rai-klaran ne’e,” nia dehan ho lian neineik.
Tasi-Tolu nia hakmatek mout iha lilin sira nia lakan. Tasi no lalehan mós nonook mout iha nakukun ida-nia kbiit. Sarani sira-ne’e sei tuur ho hkamatel, lahaten kolen, la sura to’o sá oras ona, maibé ha´u haree rai kalan nakukun be nakukun. Hare ba ekran telenovela nian, eh, herankai agora tuku 21h50 kalan ona.
Ha’u hakatk iha rai hakmatek ida-nia laran, eh, ha’u hasoru jornalista internasionál balun mós hala’o hela kobertura ba sarani sira-nia atividade reza ba Papa Francisco iha Tasi-Tolu ne’e. Hanesan jornalista ida, ha’u koñese belun jornalista internasionál ne’e ho di’ak tebes. Jornalista internasionál ne’ebé servisu ho AFP ne’e naran Bagus Sragih Ban.
“Ita mós mai halo koberttura no mai horibainhira.”
“Loos! Ne’e importante. Ha’u foin to’o iha ohin dadeer ne’e,” Bagus Sragih Ban hatán ho sériu.
“Tuir ita-nia haree, atividade sunu lilin no reza ne’e mós importante ba ita-boot sira.”
“Buat ida de’it mak halo ami hakarak atu mai kobertura iha ne’e. Nasaun sira iha Azia hanesan Indonézia, Papua Nova Guine, Singapura ho Timor-Leste ne’ebé Papa Francisco hala’o vizita pastorál iha 2024 ne’e, só Timor-leste mak úniku. Maibé, horisehik Papa mate, nasaun sira seluk ne’ebé amu Papa vizita la halo hanesan saida mak Timor-Leste halo. Iha Timor-Leste, ema barak reza no sunu lilin. Estadu Timor-Leste deside lutu nasionál durante loron hitu nia laran, ida-ne’e mak halo Timor-Leste sai diferensa no importante mai ami hodi halo kobertura,” nia hateten.
Rai kalan nakukun be nakukun. Sarani sira kontinua sunu lilin no rezaa nafatin ba nafatin. Ha’u la’o sees husi husi ema wa’in nee nia leet. Sarani sira sente katak ho orasaun de’it mak bele hakesi ema ida-idak nia domin—maske nasaun keta-ketak—lian ketak-ketak—relijiaun ketak-ketak maibé mesak Maromak nia oan de’it.
Notísia Relevante: Infografia: Papa Francisco mate iha loron daruak Jesus Moris hias
Dom Virgílio Kardeál bá Vatikanu
Entretantu, Arsebispu Arkidioseze Metropolitana Dili, Dom Virgílio Kardeál do Carmo da Silva, SDB, tersa (22 Abríl 2025), hala’o nia viajen bá Vatikanu hodi partisipa iha serimónia fúnebra Papa Francisco nian no reuniaun Kardeál hodi hili fali Papa foun tuir tradisaun Katólika nian hafoin Papa ida mate ka rezigna-aan.
Nia hateten, viajen ne’ebé nia halo relasiona ho Papa nia mate nomós hetan karta ida mai husi Dekanu ka Xefe Kardeál Igreja Katólika, Giovanni Battista Re, husi Vatikanu hodi konvida Kardeál hotuhotu iha mundu atu tuir enkontru.
Nia esplika katak enkontru ida-ne’e tuir oras Itália nian hahú ohin tuku 09h00, maibé tanba Timor-Leste ne’ebé dook seidauk bele partisipa. Iha dadeer ne’e mós, Arsebispu simu tan mesajen husi Monsénor Marco Sprizzi, ne’ebé dehan urjente no tenke lalais, tanba ne’e mak dadersán ne’e Arsebispu prepara billete hodi halo viajen bá Vatikanu.
“Ohin ha’u halo viajen, enkontru tersa, kuarta, ha’u la tuir, maibé kinta ha’u bele to’o ona iha ne’ebá atu tuir enkontru Kardeál sira-nian. Ha’u-nia viajen ne’e primeira hodi partisipa serimónia fúnebre Papa Francisco nian ne’ebé seidauk fó sai nia oráriu no partisipa reuniaun Kardeál sira-nian hanesan preprasaun ba eleisaun ba Papa foun nian,” Dom Virgílio hateten.
Partisipasaun reuniaun Kardeál ne’e, ba Arsebispu foin primeira vez, nune’e buat sira ne’e la’o hanesan ne’ebé nia parte mós seidauk hatene, maibé iha ne’ebá iha nia maneira ka dalan rasik atu hili filafali ema ida ne’ebé atu troka Papa, ne’ebé nia tempu ka prosesu ne’e bele lalais no bele kle’ur.
“Tanba ne’e mak ha’u uza liafuan disernimentu, katak iha nia dalan ka prosesu rasik hanesan halo orasaun, retiru, aprezenta kandidatu, votasaun no ikus mai ita bele hetan Papa foun. Importante mak ita akompaña nafatin prosesu hotu liuhusi notísia Vatikanu ne’ebé la taka ba ema ida,” nia dehan.
Iha biban ne’e mós Arsebispu hato’o nia mesajen ba sarani Timor-Leste katak nafatin halo orasaun, nune’e Papa Francisco bele hetan fatin naroman no ajuda orasaun nune’e Kardeál sira bele hili Santu Padre foun ne’ebé bele lori Igreja Katólika ba oin iha mundu ohin loron.
Kardeál hatutan dezde horisehik bainhira informasaun to’o sarani sira-nia tilun kona-ba Papa nia mate, sarani sira hatudu tebes sira-nia domin, saudades, tanba nia vizita tinan kotuk lori besik mai timoroan sira.
“Ita haree dioseze Dili nian reasaun espontánea tebes, iha Lecidere, Tasi-Tolu, dezde horikalan fó sai iha mídia [maski] husi igreja no Governu seidauk organiza mós sarani sira rasik ba sunu lilin, hasa’e orasaun hodi agradese ba Maromak, ba prezensa Papa nian iha ita-nia rai. Ida-ne’e hatudu sinál espontánea husi timoroan sira sente prosimidade ida ba Papa,” Arsebispu hato’o.
Nia hatutan parte dioseze Baukau no Maliana mós iha dalan rasik hodi espresa sira-nia sentimentu liuhusi orasaun no agradese ba Maromak ba prezensa Papa nian iha uma kreda durante tempu naruk.
“Kontinua konvida sarani sira, hanesan Governu fó sai ona mai ita durante loron hitu atu ita lutu. Ita agradese tanba oportunidade ida-ne’e fó mai ita atu akompaña eventu sira ne’e hotu. Imi hotu la to’o ne’ebá, maibé liuhusi orasaun ita fiar katak ita-nia orasaun sira ne’e hotu bele ajuda Kardeál sira, tanba ida ne’e la’os to’o atu hili de’it, maibé liuhusi prosesu naruk ida hodi hili ema ida ne’ebé Maromak fihir atu kontinua lori uma kreda ba oin hodi troka Papa Francisco,” Dom Virgílio Kardeál hateten.
Papa Francisco hala’o vizita pastorál iha Timor-Leste
Iha loron 08 Jullu 2024, Vatikanu lansa oráriu kona-ba viajen apostólika no vizita Estadu Papa Francisco nian iha Ázia no Oseánia, liuliu iha Indonézia, Papua Nova-Giné, Timor-Leste no Singapura.
Papa Francisco sai husi Roma iha loron 02 Setembru 2024 no hala’o vizita dahuluk ba nasaun Indonézia iha loron ne’e kedas. Hafoin ne’e, iha 06 Setembru 2024, Papa Francisco viaja bá Port Moresby hodi vizita sarani sira iha illa Pásifiku, Papua Nova-Giné, to’o loron 09 Setembru 2024.
Iha segunda, 09 Setembru 2024, pur volta tuku 11h40 oras Papua Nova-Giné, Papa Francisco hamutuk ho delegasaun semo husi Aeroportu Internasionál Jacksons Port Moresby mai Dili, Timor-Leste, no to’o iha Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato, Komoro, iha tuku 14h27.
Iha nia xegada ne’e, simu direta husi Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, no Primeiru-Ministru, Xanana Gusmaõ, Núnsiu Apostóliku Vatikanu iha Timor-Leste, Marco Sprizzi, Arsebispu Arkidioseze Metropolitana Dili, Dom Virgílio Kardeál do Carmo da Silva, Bispu Dioseze Malina, Dom Norberto do Amaral, no Bispu Baucau, Dom Leandro Maria Alves. Aleinde ne’e, marka mós prezensa husi membru Governu sira.
Durante vizita Timor-Leste, atividade ne’ebé Santu Padre hala’o dahuluk mak iha loron 09 Setembru 2024, Papa ho nia delegasaun bá deskansa iha Nunsiatura Apostolika iha Motael, Dili. Hafoin ne’e, iha tuku 18h00, Papa Francisco ne’ebé hanesan Xefe Estadu Vatikanu nian bá iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pité, hodi hala’o enkontru ho Prezidente Repúblika, José Ramos Horta.
Iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, iha tuku 19h00 kalan, Papa Francisco lee nia diskursu ne’ebé partisipa husi Xefe Governu no membru sira, sosiedade sivíl, korpu diplomátiku no konvidadu sira seluk hafoin fila hikas bá Nunsiatura Apostólika iha Motaél.
Iha vizita ofisiál dahuluk bainhira Papa iha Timor-Leste, nia husik mesajen ne’ebé nia hakerek ho liman iha livru onra nia iha Palásiu Prezidensiál ho signifikadu kle’an ba povu Timor-Leste: “Agradese ba Na’i ne’ebé bele lori ha’u mai Timor-Leste no ha’u enkoraja nia povu atu moris ksolok fiar nian iha armonia no diálogu ho kultura. Buat ne’ebé di’ak liu no furak liu ne’ebé Timor-Leste iha mak nia ema sira. Ha’u haraik bensaun ba ita-boot ho ha’u-nia fuan tomak”.
Iha loron 10 Setembru, iha parte dadeer Papa Francisco halo sorumutu ho bispu sira, padre, madre, diákonu, frater, seminarista, katekista inklui fó bensaun ba ema moras 100 iha Igreja Imaculada da Concenção, Katedrál, Dili.
Papa Francisco rekoñese kontribuisaun husi padre no madre sira ba Igreja Katólika, liuliu ba sira ne’ebé idade ferik no katuas ona, tanba sira mak osan-mean igreja nian.
Liafuan ne’ebé Papa Francisco hato’o iha enkontru ne’e mak: “Agradese boot tebes, agradese ba Padre no Madre sira ne’ebé ferik no katuas, sira mak ita-nia osan-mean”.
Iha loron ne’e mós Papa kontinua vizita bá Madre ALMA sira iha Pantai Kelapa, hodi husik mensajen ba madre no orfonatu sira.
“Ha’u gosta bolu ida-ne’e sakramentu ki’ak. Domin ne’ebé anima, konstrutivu no fortalese, ida-ne’e mak naran domin. Tanba sein domin, labele entende hotu. Ida-ne’e mak ita komprende Jesus nia domin. Ita labele entende se latama iha domin Jesus iha prátika domin,” Papa Francisco hateten.
Ajenda jornada apostólika Papa Francisco nian ba loron daruak nian termina ona ho misa solene iha Tasi-tolu, ne’ebé partisipa husi sarani sira ho entuziasmu. Loron ne’e nu’udar loron ‘importante’ ida iha istória Timor-Leste nian, hafoin vizita Sua Santidade Papa João Paulo II iha tinan-1989. Papa Francisco nu’udar Papa daruak ne’e vizita Timor-Leste hafoin tinan-35, iha momentu rai-ne’e hetan ona ukun rasik aan.
Iha parte loraik tuku 16h30, Santu Padre prezide misa solene iha Tasi Tolu, ne’ebé partisipa husi sarani dioseze Baukau, Dili no Maliana kuaze rihun 600.
Iha nia omília Papa dehan: “Ha’u mai la’ós tanba sándalu, maibé tanba povu”. Ida-ne’e mak hanesan liafuan murak no domin ne’ebé hato’o husi Sua Santidade Papa Francisco.
“Maun-alin, inan-fetin sira. Ha’u hanoin hela saida maka Timór iha, ne’ebé di’ak liu? Ai-kameli? Peska? Buat ne’ebé di’ak liu, la’ós hirak ne’e? Buat ne’ebé di’ak liu maka ninia povu. Povu ida-ne’e, buat di’ak liu ne’ebé nia iha mak ninia labarik sira-nia hamnasa. No povu ida ne’ebé hanorin ninia labarik sira atu hamnasa, mak povu ida ne’ebé iha futuru”.
Mesajen iha Tasi Tolu ne’e, papa mós xama atensaun ba timoroan sira atu kuidade nia kultura.
“Maibé, imi tenke atentu, tanba ema dehan mai ha’u katak iha imi-nia tasi-ibun balun, lafahek sira mai. Lafahek sira ne’ebé nani sai mai, bele tata forte liu fali duke ita imajina.
“Imi tenke atentu. Tenke atentu ba lafahek sira neʼebé hakarak muda imi-nia kultura, hakarak mudda imi-nia istória. Mantein fiél keta no lalika besik ba lafahek sira-ne’e, tanba sira tata, no tata maka’as,” nia fó hanoin.
Santu Padre mós dezeja dame ba timoroan hotu no espera iha oan ne’ebé barak ba futuru.
“Ha’u dezeja ba imi dame. Ha’u dezeja atu imi kontinua iha oan barak ba nafatin. Espera katak povu ida-ne’e nia hamnasa mak sira-nia labarik sira”. Tau-matan ba imi-nia labarik sira, maibé tau-matan mós ba katuas no ferik sira, tanba sira maka rai ida-ne’e nia memória”.
Iha vizita loron ikus nian, iha loron 11 Setembru 2024, Papa Francisco halo mós enkontru ho reprezentante foinsa’e hamutuk rihun 3 iha Sentru Konvesaun Dili (CCD, sigla inglés), ne’ebé husik nia mensajen ba foinsa’e sira katak joven tenke sai autór ba dame. “Ha’u fó konsellu ba imi hotu. Dahuluk, kontinua halo barrullu barabarak no daruak respeita no rona ema ferik-katuas sira,” Papa dehan.
Hafoin ramata enkontru, iha loron ne’e kedas Santu Padre kontinua nia viajen pastorál bá Singapura ho vou Aero Dili iha tuku 12h25 husi Aeroportu Internasionál Nicolau Lobato hodi husik sarani sira hodi fó “Adeus” ikus nian ho matan-ween. Hafoin vizita Singapura, Papa Francisco filafali bá Roma-Itália.
Durante iha viajen bá Roma, Papa halo konferénsia imprensa no iha aviaun laran nia hateten: “Ha’u-nia laran monu loos ba Timor-Leste”.
Hafoin nia vizita apostólika ne’e, iha loron 14 Fevereiru 2025, Papa Francisco sofre pneumonia bilaterál no halo tratamentu saúde durante loron 38 iha Ospitál Gemelli, Roma.
Liuhusi konferénsia imprensa, médiku Sergio Alfieri, doutór ne’ebé halo tratamentu ba Papa nia saúde haktuir iha momentu Santu Padre alta husi ospitál hateten Santu Padre aprezenta insufisiénsia respiratória aguda tanba infesaun polimikrobiana, kauza husi vírus, baktéria no fungu.
Ho kondisaun ida-ne’e, tuir Alfieri, rezulta pneumonia bilaterál severa, ne’ebé ezije Santu Padre tenke hetan tratamentu farmakolójiku espesifiku.
Papa Francisco hala’o tratamentu iha Ospitál Gemelli no alta husi Ospitál iha loron 23 Marsu 2025 no filafali bá nia rezidénsia iha vatikanu.
Iha loron 20 Abríl 2025, Papa Francisco mosu iha varanda Bazílika Saun Pedro hodi hato’o mensajen ikus Páskua nian Urbi et Orbi ka “ba Sidade no Mundu”.
Papa Francisco hakotu iis Segunda (21/4/2025). Amu-Papa nia mate hakotu nia ukun durante tinan 12 nu’udar líder másimu Igreja Katólika nian.
Segunda dadeer semana ne’e, hakmatek iha Roma nakfilak ba momentu lutu nian ba mundu katóliku. Iha tuku 7:35 dadeer oras lokál iha loron 21 fulan-Abril tinan 2025, sinál sira mate nian lian hosi Bazílika São Pedro nian, hodi fó sai katak Papa Francisco mate ona ho tinan 88.
Notísia Relevante: Kandidatu forte na’in-lima atu troka Papa Francisco no tradisaun hili Papa foun
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
