DILI, 06 Juñu 2025 (TATOLI) –Primeiru-Mimistru, Kay Rala Xanana Gusmão, apoia hametin kooperasaun entre PALOP-TL no Uniaun Europeia ho baze ‘solidariedade, dame no dezenvolvimentu sustentável’.
“Ita fahe istória no patrimóniu úniku ida, ne’ebé espresa la’ós de’it liuhusi lian portugés maibé mós iha prinsípiu no valór fundamentál sira-ne’ebé orienta ita-nia Estadu sira, hanesan lasu linguístiku no kulturál sira entre nasaun sira, hanesan estratéjiku hodi lidera sira-nia dezenvolvimentu,” Deklarasaun ne’e Xefe Governu hato’o durante Reuniaun Ministeriál PALOP-TL no UE ba da-15 ne’ebé hala’o iha Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) iha Dili, sesta ne’e.
Xefe Governu alerta katak, la hó pás no estabilidade, labele garante dezenvolvimentu sosiál no ekonómiku ne’ebé inkluzivu no sustentável, nune’e husu atu uza diálogu no kooperasaun hodi hasoru dezafiu globál sira hanesan konflitu, mudansa klimátika no tranzisaun dijitál.
Kompromisu timoroan nian ba prezidénsia husi grupu PALOP-TL, asume iha enkontru ne’e, aliña prioridade nasional sira ho planu kooperasaun 2021-2027 nian. Entre sira, nia destaka reforma sira iha sistema justisa nian, formasaun ba rekursu umanu sira no promosaun kultura nian.
Iha fatin hanesab, Ministru Justisa Moçambique, Mateus da Cecília Saize, konsidera enkontru ne’e hanesan oportunidade folin-boot ida hodi hametin lasu istóriku, kulturál no linguístiku sira ne’ebé halibur hamutuk hodi defende solusaun konjunta sira ba dezafiu komún sira.
Ministru destaka tranzisaun modelu finansiamentu europeu nian, ho fin Fundu Europeu ba Dezenvolvimentu ida-ne’e introdusaun Instrumentu Globál Europeu foun.
Tuir nia, instrumentu foun ne’e reprezenta la’ós de’it dezafiu ida maibé oportunidade ida hodi aprofunda kooperasaun ho baze iha troka esperiénsia sira, prátika di’ak sira no utilizasaun vantajen komparativa sira husi nasaun sira. Nia destaka Estadu Direitu, Justisa, Finansa Públika no Kultura hanesan área prioridade sira.
Mateus Saize subliña katak, ko’alia kona-ba kultura ida-ne’e hametin identidade nasionál sira no estimula interkámbiu sira entre nasaun luzófonu sira, hodi defende aprosimasaun rejionál integradu ida liuliu iha setór jurídiku no administrativu.
Entretantu, Diretora Servisu Asaun Esterna Europeu (EEAS) ba Áfrika, Rita Laranjinha, partisipa remotamente no destaka progresu programa kooperasaun PALOP-TL iha área sira hanesan estadu direitu, jestaun finanseira no empregu kulturál.
“Inisiativa sira-ne’ebé dezenvolve hosi programa PALOP-TL fó ona valór akresentadu loloos. Enkontru iha Dili ne’e importante atu konsolida projetu sira-ne’ebé iha ona no dezeña área kooperasaun foun sira,” nia dehan.
Laranjinha profunda, papél husi programa finanseiru foun Global Gateway, ne’ebé hakarak promove dezenvolvimentu sustentável, infraestrutura no parseria estratéjiku sira no garante kompromisu UE nian.
“Ami iha kompromisu tomak atu mantein kooperasaun ativu no efetivu ho PALOP-TL, hodi disponibiliza rekursu tékniku no polítiku hotu-hotu ne’ebé nesesáriu ba susesu parseria nian,” nia dehan.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editór : Cancio Ximenes





