Top

Fabiola Alves ho nia-Istória luku iha Tasi Timor

Lukudora, Fabiola Eulalia Alves. Imajen Espesial.

DILI, 08 Juñu 2025 (TATOLI)- Lukudora, Fabiola Eulalia da Costa Alves, ne’ebé ho  sertifikadu internasionalmente, no agora sai hanesan figura inspiradora iha konservasaun tasi no empoderamentu ba foin-sa’e sira iha nia Timor-Leste.rain.

Iha tasi Timor-Leste nia laloran, iha joven feto ida-ne’e ne’ebé luku kle’an liután la’ós de’it ba tasi okos, maibé mós ba luta atu proteje futuru ambiente tasi nian.

Fabiola iha sertifikasaun prestijiadu tolu mak hanesan AIDA2  Luku livre husi Asosiasaun Internasionál ba Dezenvolvimentu Apnée, PADI Open Water Diver  Luku husi Asosiasaun Profisionál Instrutór Luku nian, no EFR (Emerjénsia Primeira Resposta) no Treinamentu primeiru sokorru no CPR.

Maibé liu fali sertifikasaun sira, ninia paixaun atu ko’alia sai kona-ba importánsia tasi nian ba Timor-Leste nia moris no kultura mak iha ninia luta ho fuan.

“Buat ne’ebé mak inspira ha’u hodi envolve iha luku mak tasi nia furak, tanbasa! Tanba husi tasi mós fornese ai-han no meiu sufiseinte ba ita ema moris no komunidade sira ne’ebé dependensia ba tasi,” dehan Fabiola hodi hanoin hikas inísiu ninia envolvimentu iha mundu tasi nian hafoin tuir formasaun husi Compass Dive iha Beloi.

Tasi mak moris, kultura no identidade Timor-Leste

Lukudaora ne’e afirma tasi buat komun ka fatin komun ne’ebé mak ita hare maibé ita lahatene saida de’it mak iha laran, envolvimentu ne’ebé mak liuhusi esperiénsia pessoál ne’ebé uluk ki’ik ba haris hela de’it, no liuhusi mós edukasun hanesan Compas Diving oferese ba joven Timoroan sira ho programa naran, Sustainable Marine Tourism Program (SMTP, sigla ingés), hodi esperiénsia biodiversidade tasi nian

“Tasi nu’udar moris ne’e rasik, ita-nia ai-han, ita-nia kultura, ita-nia identidade bazeia ba fatin ne’ebé mak ita konserva.  Nu’udar timoroan, ha’u haree tasi nu’udar fornesedór no espasu sagradu ne’ebé liga ba ita-nia tradisaun sira, hanesan tara bandu, ne’ebé orienta oinsá ita kuidadu natureza”, ativista ne’e hateten.

Ambiente tasi nian iha Timor-Leste furak tebes, haree ba korál sira-ne’ebé mak moris ho naturál, ba mangrove ne’ebé mak proteje iha tasi Timor-Leste, no kriatura sira ne’ebé moris iha tasi laran ne’ebé ita bele konsumu no moris mai ita ema.

“Maibé ha’u mós sente triste hare ba lixu ne’ebé mak sai hanesan problema komun, no peska demais halo ita-nia tasi-ibun sira sai menus. Mudansa klimátika lori anin-boot sira ne’ebé maka’as liu, hodi ameasa ita-nia aldeia sira iha tasi-ibun. Maibé, iha esperansa iha esforsu komunidade nian, hanesan konservasaun ne’ebé lidera hosi feto maluk sira, ne’ebé hatudu katak ita bele restaura ekilíbriu se ita servisu hamutuk hoid kuida”, nia espresa.

Nu’udar ativista foin-sa’e, la’ós nia mesak maibé sira luta ho rekursu limitadu, la’ós buat ne’ebé halai ba fundu maibé atu ema bele hatene, konese no komprende, (liu husi sira-nia atividade kada Domingo, hanesan snorkling no beach cleanup, buat ne’ebé la’ós boot maibé, buat kiik ne’ebé sira koko halo bebeik ‘atu ema hatene ita iha tasi ne’ebé mak furak no koñese katak tasi timor-nia biodiversidade ne’ebé saudavel ho korál sira ne’ebé mak moris naturalmente no la’’os ho kuda hanesan iha rai li’ur, atu nune sira bele komprende oinsá atu mante tasi nia furak liu husi saida.

“Tanba dalabarak iha Timor-Leste joven barak maka preokupa tebes ho tasi, liuliu sira-ne’ebé mak halo movimentasaun hodi asegura tasi hanesan Grupu foin-sa’e sira hanesan Underwater Cinema (UC), Movimentu Laudato Si’ Timor-Leste halo sensibilizasaun, no envolvimentu oi-oin. Maibé iha mós joven balu ne’ebé seidauk haten hodi tau preokupasaun ba ita nia tasi Timor, nune’e ita presiza edukasaun no divulgasaun barak liután atu hamósu sira nia interese. Mídia sosiál sira ajuda hela, ho joven timoroan sira ne’ebé fahe istória sira kona-ba hamoos tasi-ibun no esforsu sira konservasaun nian”, nia informa.

“Nune’e nu’udar feto foin-sa’e ida, dezafiu ne’ebé mak ha’u hasoru mak hau nia hanoin rasik, (sempre ba tasi hau-nia aan hodi la inklina-aan,) maibé ho maneira tegas katak hau bele halo buat pozitivu ida-ne’ebé iha signifikadu maske kiik, liuhusi asaun, harii konfiansa liuhosi formasaun no mentorizasaun ajuda ha’u dezafia estereótipu sira no prova ha’u nia kapasidade sira.

Tanba dadaun ne’ebé nia envolvimentu ba nia grupu ho espíritu voluntarizmu, tamba husi inísiu kedas sira nu’udar grupo voluntáriu, husi paixaun ne’ebé mak gosta tasi no gosta luku, mosu inisiativa ida hodi ‘oinsá mak ita bele halo ema hotu hodi bele hatene tais nia furak’ tan ne’e mak iha ativdade kada Domingo ‘‘Beach& Snorklin Clean up no Data Colection ne’ebé hala’o iha fulan ikus. Maske dalaruma nia mós sempre hasoru dezafíu oioin maibé ita-ne’e se lasai razaun ba nia atu kontinua konserva tasi.

“Ha’u fiar, hau hira ita komesa halo buat ne’ebé kiik, maibé iha impaktu no influénsia iha investimentu turístiku, ne furak los, ha’u bele imajina tasi-ibun sira ne’ebé moos no. Ha’u hakarak haree feto no foin-sa’e sira lidera esforsu konservasaun nian, ho kooperativa sira ne’ebé jere peska sustentável. Ha’u hein katak iha protesaun sira-ne’ebé maka’as liu hasoru poluisaun no peska maka’as, no eko-turizmu ne’ebé maka suporta meiu subsisténsia sira enkuantu prezerva ita-nia tasi. Futuru ida iha ne’ebé ita-nia komunidade sira no tasi buras hamutuk maka ha’u nia mehi”, nia espresa.

Aleinde ne’e plataforma sira mídia sosiál nian hanesan Instagram no TikTok bele habelar ita-nia mensajen, fahe vídeo sira kona-ba limpeza ka istória sira kona-ba moris tasi nian hodi inspira asaun. Teknolojia halo konservasaun asesivel, hodi husik joven sira liga globalmente no halo advokasia lokalmente, hanesan fahe konesimentu sira.

“Nune’e iha loron mundiál ba oseanu hanesan atualizasaun (Refresh) ambiente nian (antes de hetan estragus) atu ita hanoin fila-fali ba ita-nia aan ita nia dever atu proteje tasi ne’ebé sustenta ita, tanba ne’e apela mós ba feto maluk sira, tasi mak ita nia forsa no itania futuru. Hamutuk hodi proteje no aprende kona ba peska sustentável, komesa ho asaun kiik no fahe lian iha konservasaun. Keta husik barreira sira hapara ita, ita nia koñesimentu no paixaun bele muda ita nia tasi. Mai ita selebra tasi hodi proteje hamutuk, hodi asegura katak tasi nia buras ba ita-nia oan sira”, nia apela.

Jornalista: Alexandra da Costa

Editór: Florencio Miranda Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!