Husi lezada ba arguida tanba halo deklarasaun falsa

DILI, 31 Jullu 2025 (TATOLI)-Ministériu Públiku liuhusi prokuradór, António Tavares, konsidera hahalok presta deklarasaun falsa ba tribunál ne’e krime no kontra lei kódigu penál artigu 278 (testamuña ka deklarasaun falsa). Situasaun ne’e akontese ba lezada ho krime arma-branka.
“Ita-boot ninia hahalok ne’e mak halo ministériu públiku detein arguidu iha sela, ministériu públiku ne’e la’ós fatin halimar maibé fatin buka justisa. Tanba ne’e, ministériu públiku rekere ba tribunál atu investiga fali lezada ho krime kontra artigu 278 kódigu penal”, Prokuradór, António Tavares, deklara ba Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili iha sala julgamentu, kinta-ne’e.
Artigu 278 (testemuña ka deklarasaun falsa) alínea 1) ema ne’ebé fó depoimentu pesoál, halo deklarasaun falsa kona-ba faktu sira ne’ebé nia tenke fó depoimentu, hafoin halo juramentu no hetan avizu kona-ba konsekuénsia kriminál ne’ebé nia hetan bainhira nia fó depoimentu falsu, sei hetan pena-prizaun to’o tinan-tolu ka multa. Alínea 2) suspeitu ka akuzadu hetan pena hanesan kona-ba deklarasaun sira kona-ba identidade no rejistu kriminál. Alínea 3) karik, nu’udar rezultadu hosi konduta ne’ebé deskreve iha númeru anteriór sira, ema ruma hetan privasaun hosi nia liberdade, autór sei hetan kastigu prizaun tinan-rua to’o tinan-ualu.
Deklarasaun falsa ne’e, prokuradór dehan autoridade polísia no ministériu públiku detein arguidu ba sela detensaun ho estatutu detidu durante oras-72 nia laran.
“Señora lezada ita-boot hato’o lia-bosok ba tribunál. Momentu ne’eba iha polísia no ministériu públiku hateten arguidu lori sasán kroat atu sona ita-boot no arguidu mak telefone nia kolega sira husi grupu arte-marsiál (..) ba tuda-rahun uma iha Ailok-Laran, maibé mai fali iha ne’e (tribunál) ita dehan, ita-boot mak baku ita-nia katuas oan ne’ebé agora sai ona arguida ba prosesu ne’e”, afirma prokuradór.
Perante audiénsia julgamentu, lezada nega akuasaun ne’ebé ministériu públiku atribui ba arguidu AR hanesan nia laen.
“Ha’u-nia deklarasaun ne’ebé mak ha’u hato’o ba polísia katak ha’u-nia katuas-oan lori-sasán kroat (tudik), no baku-ha’u ne’e la-loos, momentu ne’e ha’u nervosu mak ko’alia arbiru de’it”, deklara lezada iha sala julgamentu.
Bainhira defeza husi arguidu AR, defensór públiku, Estaquio Guterres, konfirma ba lezada katak loos ka lae, arguidu AR lori-tudik atu oho lezada. Lezada hatán, akuzasaun ne’ebé ministériu públiku akuza ba arguidu AR ne’e sala hotu.
Hafoin tribunál halo produsaun ba prova, ministériu públiku liuhusi prokuradór, António Tavares, rekere ba tribunál kolletivu atu foti lezada nia sertidaun, nune’e investiga fali lezada, tanba hahalok ne’e konsidera krime.
Hatán ba pedidu ministériu públiku nian, juiza Zulmira Auxiladora deklara hanesan juis ba prosesu ne’e rekerimentu ministériu públiku no tribunál sei halo apresiasaun.
Enkuantu ba kazu arma-branka kontra arguidu AR, ministériu públiku arrola iha loron 9 fulan-Abríl 2021 maizumenus tuku 20.30, arguidu AR bá lezadu sira-nia uma ho kondisaun lanu hodi tolok, hakilar ho lia-fuan mesak má no lia-fuan ameasa oho.
Rona arguidu nia liafuan, lezada ho família sira tauk la sai husi uma laran. Derrepente lezadu Julino da Silva to’o iha uma ho motór, hafoin arguidu kontinua hasai lia-fuan tolok ba lezadu sira, tanba ne’e lezadu husu ba arguidu “nusa maka maun tolok, karik sente buat ruma la-di’ak mai ko’alia ho hа’u de’it”.
Maibé, arguidu hatán ba lezadu “ó nusa fali”, ho lia-fuan ne’e arguidu losu tudik husi nia kanotak atu sona lezadu, tanba ne’e Julino tauk halai tama uma-laran.
Situasaun ne’e, lezada Pascoela hamutuk ho membru KPK, Evaristo Mendonça, tenta hakalma arguidu no membru KPK konsege hadau tudik husi arguidu nia liman, maibe tudik refere monu lakon fali bainhira sasin Evaristo atua arguidu nia asaun.
Arguidu kontinua halo reazen makaas ba lezadu sira. Arguidu tuku lezada PdCA nia tilun hun karuk dala-ida no tebe dala-ida iha lezada nia kidan, hafoin lezada tauk halai tama ba uma-laran. Liu menutu balun, arguidu ho nia maluk sira kontinua tuda lezadu sira-nia uma ne’ebé rezulta vidru uma-oin rahun totál.
Arguidu nia asaun refere, polísia patrolla interven hodi tula-arguidu ho lezadu sira ba prosesu identifikasaun. Durante viajen iha kareta laran, arguidu hatete ba lezada Pascoela katak “ó bele hatama ha’u iha sela polísia durante oras-72, kuandu ha’u sai husi sela, ha’u sei sona mate ó ho nia alin mane na’in-tolu nomos ha’u bolu maluk sira hodi baku rahun no sunu tiha ó nia uma”.
Ho ameasa ne’e halo lezadu sira sente tauk no trauma. Alende ne’e, lezada Pascoela da Costa Amaral sente moras iha nia isin lolon tanba hetan tuku husi arguidu nomos lezadu sira nia vidru janela-ida rahun totál tanba arguidu ho nia kolega sira maka tuda rahun.
Husi kronolojia ne’e, ministériu públiku konsidera arguidu kontra lei kódigu penál artigu 260 no Lei númeru 5/2017, 19 Abril (rejime jurídiku relasiona ho prátika arte-marsiál, ritual no arma-branka ba alterasaun da-haat ba kódigu penal, artigu 20.
Artigu 260 husi kódigu penal (prejuízu ho violénsia) karik aktu sira ne’ebé deskreve iha artigu 258 no 259 komete ho violénsia hasoru ema-ida, ka ameasa perigu iminente ba moris ka integridade fízika, ka halo ema ne’e labele reziste, hahalok hanesan ne’e hetan kastigu prizaun tinan-haat to’o 12.
Lei númeru 5/2017, 19 Abril (rejime jurídiku relasiona ho prátika arte-marsiál, ritual no arma-branka ba alterasaun da-haat ba kódigu penal, artigu 20 (arma sira seluk) alínea 1) ema ne’ebé, lahó autorizasaun, fora hosi kondisaun legál sira, ka kontráriu ho autoridade kompetente nia preskrisaun, posui, transporta, rai, sosa, hetan, ho kapasidade ruma, ka ho meiu ruma fábrika, transforma, importasaun ka esportasaun, uza, ka lori ho sira arma sira seluk ne’ebé maka define iha item sira b) to’o j) hosi § 2 hosi artigu 2 hosi lei ida-ne’e, sei hetan kastigu prizaun tinan-tolu to’o tinan-neen.
Hafoin rona parte hotu, tribunál marka fali jugamentu ba loron 16 fulan-Agostu 2025, tuku 11:00 hodi rona arguidu nia deklarasaun.
Julgamentu ne’e preside husi juis koletivu, Zulmira Auxiladora, Ivan Suritai no Argentino Nunes, Ministériu Públiku reprezenta husi Prokuradór, António Tavares no arguidu hetan asisténsia legal husi Defensór Públiku, Estaquio Guterres.
Notísia relevante: Tribunál julga arguidu MM ne’ebé envolve krime arma branka
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Rita Almeida

