DILI, 10 Outubru 2025 (TATOLI)–Vise Prezidente bankada opozisaun husi Partidu Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN), Maria Angélica Rangel, hato’o ninia komentáriu relasiona ho vizita Komisaun C trata asuntu Finansa Públika nian foin lalais bá iha fatin Estaleiru Atlantic Eagle iha Portugál ne’ebé hala’o konstrusaun ba Ró Haksolok.
Deputada membru Komisaun C ne’e dehan vizita hodi haree konstrusaun ró ne’ebé tuir esplikasaun husi empreza ninia progresu to’o 90%.
Ba estaleiru Timor-Leste (TL) sosa ona ninia asaun (saham) nune’e TL na’in 95% no empreza 5%.
Nia hateten empreza Estaleiru Atlantic Eagle husu aumenta millaun $8,3 hodibele konklui Ró Haksolok no selu dívida empreza nian.
“Sira esplika katak se ita haruka tan ita-nia kompromisu ho dívida millaun $8, 3, ró-ahí ne’e sei konklui no fulan-Novembru sei mai,” nia hateten iha sala bankada iha Parlamentu, Sesta ne’e.
Maria Angélica hateten presiza selu tan millaun $8,3, tanba orsamentu antes ne’e Parlamentu aprova ona destina ba Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA).
“Tuir loloos ita selu tiha ona, más Prezidente RAEOA, Rogeiro Tiago Lobato kansela imediata kontakta ho ita-nia investimentu estaleiru duranta tinan ida nia laran, ema haruka dokumentu, relatóriu mai ita hanesan na’in nein hatán buat ida,” nia haktuir.
Nune’e, deputada ne’e informa, osan iha hela Fundu Espesiál ne’ebé mak halo investimentu iha RAEOA.
“Kona-ba dívida millaun $3, sira (empreza) esplika mai ami katak durante períodu kanselamentu, sira hasai osan rasik hodi halo tratamentu ba estaleiru no mós hadi’a ró ne’e nia andamentu,” Maria Angélica tenik.
Nia esklarese, husi orsamentu ne’ebé iha alokadu ona hamutuk millaun $34 la’ós ba sosa ró de’it maibé inklui investimentu sosa asaun (saham) estaleiru ne’ebé halo agora iha mudansa barak.
Nia haktuir, iha fiskalizasaun haree prosesu fizikamente kona-ba estaleiru instaladu ho di’ak até ró seluk ne’ebé la’ós Timor nian mós mai hadi’a iha estaleiru ne’e.
“Iha-ne’ebá mós timoroan na’in-tolu mak serbisu ona, hanesan na’in ba kompañia no futuru timoroan sira sei ba serbisu iha-ne’eba, tanba investimentu ne’ebé ita halo loké fatin serbisu ba ita-nia ema,” nia otimista.
Deputada opozisaun ne’e hakfodak ho esplikasaun Prezidente Komisaun C nian ko’alia oin-seluk filafali katak labele haruka tan osan.
Nia husu ba Ministéiru Públiku (MP) atu fó sai lalais rezultadu investigasaun hodi kumpre kompromsiu ne’ebé iha tanba ko’alia Estadu nune’e tenke iha responsabilidade ba investimentu ne’ebé hala’o ona labele lakon.
“Ita tenke konklui lai kompromisu, investimentu halo ohin kedas labele hetan lukru, maibé (aban-bainrua) ema nia ró tama ona mai hodi halo hanesan ofisina,” nia argumenta.
Notísiarelevante:https://tatoli.tl/2025/10/10/komisaun-c-husu-ministeriu-publiku-tau-atensaun-seriu-ba-kazu-ro-haksolok/
Antes ne’e, Pezidente Komisaun, Cedelízia Farria dos Santos, dehan tuir fiskalizasaun Komisaun identifika irregularidade barak iha kazu Ró Hakslok. Nune’e, rekomenda Governu labele aloka tan ona orsamentu no husu ba MP atu tau-atensaun sériu aselera prosesu investigasaun.
Lembra katak Ró Haksolok inaugura iha loron 26 Maiu 2017 iha sidade Figueirra da Foz, Portugál no tuir informasaun sei to’o iha Outubru 2017, maibé tanba problema internál empreza ho sub-kontratór mak to’o agora ró seidauk to’o Timor-Leste.
Ró Haksolok ho kustu millaun €13,7, iha kapasidade atu tula ema na’in-377 no karreta hamutuk 15.
Enkuantu, prosesu konstrusaun ba ró, ninia kontratu asina iha 2014 entre Governu no empreza portugés no konstrusaun konsege paradu, maibé bainhira estabelese ZEESM, prosesu konstrusaun ró-ahí ne’e entrega ba autoridade RAEOA mak responsabiliza.
Desizaun hili estaleiru hosi V Governu Konstituisionál lidera husi Primeiru-Ministru, Xanana Gusmão, ne’ebé selebra kontratu ho Estaleiru Atlantic Eagle Ship Building, Lda iha 22 Setembru 2014.
RAEOA-ZESSM simu prosesu konstrusaun liuhusi transferénsia projetu no alokasaun orsamentu husi Governu sentrál ba autoridade hodi transfere podér no alokasaun verba ne’ebé akontese entre Governu no Estaleiru Atlantic Eagle Ship Building.
Atu garante tuir espesifikasaun no padraun téknika ba ferry Ró Haksolok no asegura katak bele hetan rejistu internasionál tuir rekizitu Governu Timor-Leste, mak RAEOA-ZEESM selebra kontratu supervizaun ba konstrusaun ferry ho institutu soldadura no kualidade (ISQ-siglá portugés) ne’ebé hanesan instituisaun ho esperiénsia liu tinan 50 ho konstrusaun ne’ebé kredensiál atu fiskaliza konstrusaun.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editór: Xisto Freitas da Piedade
