Xanana: “Hakru’uk ba ‘korajen’ timoroan sira-ne’ebé uluk deside proklama unilateralmente Timor nu’udar RDTL”

OEKUSI, 28 Novembru 2025 (TATOLI) – Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, sesta ohin, komemora loron proklamasaun unilaterál independénsia 28 Novembru ba dala-50 hamutuk ho povu Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), ne’ebé realiza iha kampu 01 de Maiu Palaban sub-rejiaun Pante Makasar.

Durante diskursu, nu’udar inspetór seremónia, konta sai istória kona-ba akontesimentu loron proklamasaun unilaterál independénsia 28 Novembru husi 1974.

“Ohin, loron espesiál tebes, ba ita-nia rai, kuandu akontese buat ruma, sei ita bele selebra tinan-50, ita hotu hatene, ita sei la selebra dala ida tan tinan-50, tanba simu dadus, ita sei joven karik kuandu ferik no katuas ona, ita foin moris mai, bele karik la presiza to’o kedas tinan-100 ita moris,” PM Xanana konta sai istória pasada ne’e, iha ámbitu komemorasaun loron proklamasaun 28 Novembru iha Oekusi, ohin.

Nune’e, ohin ita rona tiha ona, proklamasaun RDTL, atu ko’alia uitoan de’it, tempu ne’ebá, ha’u jornalista, textu proklamasaun ne’e mós, ami mak halo, iha uma ida boot tebes iha jardím 05 de Maio nia kotuk besik otél Timor, serbisu ho katuas sira iha ne’ebá.

“Tanba saida mak loron 28 Novembru mosu, katuas sira sei lembra, iha Agostu 1975, partidu UDT halo golpe, golpe tanba intulogia FRETILIN ninian, ha’u mós sira ka’er ba kadeia, depois FRETILIN halo kontra golpe, husi kontra golpe komesa sira halai mai sorin balun, mai Atambua balnu husi Suai ninian,” PM Xanana dehan iha ámbitu diskursu komemorasaun 28 Novembru iha Oekusi, ohin.

Notísia relevante:Xanana Gusmão hanesan fatuk ne’ebé metin lori TL hetan independénsia

Xefe Governu ne’e, afirma, foin lalais Timor-Leste selebra iha Balibo ba 50 mós, sira oho jornalista Australianu na’in-lima, ne’e tanba forsa Indonézia hamutuk ho maluk timoroan balun, komesa tama daudaun ona, ita komesa mobiliza daudaun ona, forsa husi territóriu tomak, maibé ita hato’o ba hothotu, no komesa duni daudaun, husi Suai ninian mai to’o kedas Batugade, tama daudaun ona husi Bobonaru.

Tanba ne’e, mak akompaña nu’udar jornalista, FRETILIN halo reniaun boot ida iha Lahane tanba Prezidente Fransisco Xavier do Amaral, hela iha ne’ebá. Ha’u ba akompaña mós iha ne’ebá. Iha reuniaun ne’e, ko’alia hanesan ne’e, inimigu komesa tama daudaun ona, iha norte ba to’o ona Atabae, iha sentru ba to’o ona Maliana, iha fali súl liu tiha ona Suai.

“Ho ida-ne’e mak hanoin katak, atu defende ita-nia direitu ba ukun aan, ba ita-nia independénsia, Komite Sentrál FRETILIN deside hanesan ne’e, di’akliu ita halo proklamasaun unilaterál hodi bele haruka, membru Governu balun ba li’ur. Ba ko’alia iha li’ur katak ita ukun rasik-an tiha ona ho proklamasaun unilaterál, nune’e karik bele evita tiha invazaun ba Timor tomak”.

“Nune’e, deside tiha polítika ne’e, foti tiha textu ba proklamasaun unilaterál independénsia iha 50. Ha’u lori ba uluk imprensa tanba ami halo ona testu sira-ne’e hotu, depois mak halo proklamasaun unilaterál independénsia iha tinan-50 kotuk ba iha palásiu agora daudaun ne’e,” nia hateten.

Notísia relevante:Ramos-Horta: “Uluk ami hafuhu festa maibé ami hakarak ukun rasik-an”

Nia informa, katak tanba nesesidade bo’ot tebes, tanba 25 Abríl 1974 mosu, la’ós tanba Timor-Leste, maibé tanba funu iha Angola, Mozambike, Guinea-Bisau, soldadu Portugés sira mós mate barak iha ne’ebá, funu sei la hotu tanba nasaun sira-ne’e boot tebes. Militár sira halo golpe iha Portugál ‘golpe dos Cravos’ tanba la tiru malu, lori ai-funan mak mai, ho ida-ne’e mak iha tinan sira mós selebra tinan-50.

“Governu portugés dehan, imi hili, hakarak saida, enkuantu ida-ne’e to’o 1975, Anggola, Mozambike, Guinea-Bisau, São Tome Prinsipé, Kabu-Verde sira hetan tiha ona ukun an, ita Timor-Leste mak sei iha prosesu difísil.

“Difísil tanba, ita hakarak duni ukun an, ita nia bei-ala sira mós hakarak ukun an, maibé iha 1974 nia laran, timoroan sira konfuju teb-tebes, atu liu husi dalan ida-ne’ebé loos, tanba ne’e mak Abílio Araújo iha Portugál, lori joven estudante sira liuhusi Governadór momentu ne’ebá, Mario Carrascalão, loke dalan ona, atu estudante timoroan sira, bele ba estuda iha Portugál lori balun aprende kona-ba marxismu,” nia rekorda.

Tanba marxizmu ne’ebé aplika iha Angola, Mozambike, Guinea-Bisau ho apoia kilat husi Rúsia treina iha rai viziñu sira, hodi nune’e mak mosu 25 Abríl 1974, tanba ne’e kuandu mosu 25 Abríl 1974, iha Timor-Leste mosu partidu UDT, FRETILIN, Apodeti. Ikus fali ha’u husu ba mai, balun dehan hili UDT tanba malae mutin sira kuandu fila Timor-Leste ukun aan uza osan saida, la’ós tanba sira hadomi Indonézia, maibé hanoin ba falta preparasaun atu sai rai ida ukun aan.

Ho ida-ne’e, husi UDT hanoin katak, ita seidauk preparadu didi’ak, ikus fali sira dehan katak, karik bele iha périodu tranzisaun ida, hodi bele prepara rekursu umanu ne’ebé karik ukun an, ita bele halo netik buat ruma ba rai ne’e, maibé FRETILIN dehan, independénsia imediáta.

Notísia relevante:“Solusaun rezolve problema rai-laran, la signifika ha’u ho Xanana atu hasoru malu”

Xanana informa, “Iha tempu ne’ebá, ha’u hala’o serbisu iha Darwin, ha’u komu la hatene polítika, ha’u dehan, imi halo polítika ba, ha’u ba buka serbisu hodi rai osan, kuandu ita hetan ukun an, ha’u fila mai, investe iha agrikultura, iha hela Darwin mala’e Indiano balun, halai liuhusi ne’ebá, husu dehan imi halai hotu ona ga, ha’u dehan sim, tanba iha Setembru 1974, ASDT ne’ebé hakarak ukun an muda ba FRETILIN, hodi hakarak independénsia imediata”.

“Buat ne’e, ita bele komprende tinan-50 proklamasaun unilaterál ne’e, tanba sá?, ha’u la’ós mai krítika. Ha’u mai atu foti sira-nia korajén, maibé istória hala’o tiha ona, ne’e mak ha’u hakarak esklarese ba imi hotu,” nia hateten.

Sira-ne’ebé proklamadór sira, mate hotu ona, balun sei moris. Iha momentu ida-ne’e, ha’u hatene katak, Prezidente Repúblika José Ramos Horta ho sira seluk, hodi presta omenajén ba sira, maibé loloos karik inimigu dudu la ba daudaun ona, karik proklamasaun unilaterál ne’e laiha karik, maibé tanba inimigu dudu daudaun ona.

Liu ona Batugade ba to’o ona Maliana liu ona ba Suai, mak FRETILIN hamriik hodi proklama nu’udar Repúblika Demokrátika Timor-Leste, forma membru Governu, haruka ba rai-li’ur, hodi dehan katak, ami ukun an tiha ona, favór iha ONU defende netik Timor-Leste ba, tanba ne’e mak mosu Delegasaun FRETILIN Serbisu Exteriór (DFSE).

Iha momentu ne’ebá sira-ne’ebé sai ba li’ur mak José Ramos Horta, Mari Alkatiri, Rogério Lobato no seluk tan sira serbisu iha rai-li’ur, hodi fó hatene ba mundu katak povu Timor independénsia ona no naran RDTL.

“Ohin tinan-50, hodi hanoin desizaun ne’ebé hasai iha tempu ne’ebá, desizaun kurioza, tanba mundu la rona ita ida, ida-ne’e mak presta omenajén ohin ne’e. Ha’u konta istória, imi labele hanoin katak, ha’u temi ne’e la’ós atu hatuun ema no hasa’e ema, maibé konta tuir istória, maibé loron ida-ne’e hatudu timoroan sira, bainhira momentu difísol ida to’o, nia hatene hasai, desizaun ne’e mós difísil liu,” Xanana konta tuir.

Tanba iha tinan ida nia laran, husi Embaxada Austrália iha Jakarta, buka kontakta hanesan hetan netik apoia balun, semak apoia ita atu ukun an mak Portugál, Anggola, Mozambike, Guine-Bisau, São Tome Prinsipé, Kabu-Verde, Brazil.

Maibé CPLP iha Áfrika, foin ba ukun an hanesan nasaun foun ita atu komunika ho sira arraska, ne’ebé sira-nia lian ne’e koitadu atu to’o ona ne’ebé, Portugál mós foin tama ba demokrásia, situasaun difísil, nune’e mak timoroan sira mós iha 1975, haree ba problema ne’ebé defísil tan ona, inimigu la’o daudaun no tama daudaun ona.

“Ita kilat laiha. Kilat musan laiha, desizaun defisíl tebes. Haluha tiha ideolojia maibé lae, atu dehan de’it, ita hotu hakru’uk de’it ba ‘korajen’, timoroan sira-ne’ebé uluk deside atu proklama unilateralmente Timor nu’udar RDTL,” nia afirma.

Atu kompleta ba situasaun difísil ne’e, hodi dehan katak, 28 Novembru liu tiha, prepara ona ekipa ida atu sai ba li’ur hodi defende ita-nia direitu ba ukun aan, husu apoia ba nasaun sira iha mundu ho apoia diplomátiku atu ko’alia iha ONU hodi dehan katak Timor-Leste mós iha direitu atu ukun aan. Ita ba la’ós atu apoia militár.

“Atu bele komprende situasaun difísil teb-tebes ida-ne’e, atu dehan katak, iha loron 02 Dezembru 1975, ami lubun ida, mobiliza an mai to’o Loes, uluk ponte laiha, mota nakonu ho bee, ami ba iha ne’ebá, atu fó apoia morál ba FALINTIL ne’ebé iha hela mota-sorin lideradu komandante Hermenegildo Alves. Ami ko’alia iha ne’ebá hanesan fó apoia morál ba sira, tanba iha mota-sorin TNI nakonu ona, sira labele liu tanba mota, difísil tebes,” nia hateten.

Tanba ne’e mak iha loron 07 Dezembru 1975 depois loron sia (9) husi 28 Novembru 1975, akontese invazaun komesa ona, mai to’o Atabae, Batugade no to’o ona Loes, Maliana ba to’o Zumalai, invazaun komesa ona, invazaun ofisiál ne’e tanba ho aviaun hatuun parakedista sira iha Dili.

“Ne’ebé ohin ita selebra, selebra korajen timoroan sira-nian, atu enfrenta situasaun ne’ebé difísil, tanba ne’e mak ohin ita selebra ba tinan-50 iha Timor-Leste, hodi fó hatene ba imi hotu, liu-liu ba joven sira, lalika tauk, kuandu imi enfrenta situasaun ruma ne’ebé komplexu no difísil liu, hanoin didi’ak, haree didi’ak, buka dalan, buka opsaun, agora iha ukun an nia laran ita presiza enfrenta situasaun sira-ne’e,” nia apela.

Notísia relevante:Partisipa misa agradesimentu loron proklamasaun, Xanana: Kuda domin no haree ba futuru

Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, afirma tan katak, iha tempu bei-ala sira, uluk Portugál mai iha Oekusi, depois mak buka tuir ba to’o fali rai boot ne’ebá, tanba saida mak muda tiha kapitál ba iha Dili, tanba avo sira iha Oekusi mós foti aan, kilat laiha ho de’it rama ho au sira maibé sira hamriik nafatin.

“Tanba ne’e, ohin tinan-50 ba loron proklamasaun unilaterál independénsia, ita selebra de’it, tanba ne’e mak ha’u mai, atu konta netik istória, hodi aprende husi istória ne’ebá, situasaun bele difísil mós, timroan fiar, fiar iha nia kakutak, fiar imi-nia hahalok,” nia hakotu.

Tema ba loron proklamasaun 28 Novembru 2025 ne’e, “Que a celebrar estes 50 anos, do passado, nos assegure confiança no presente e esperança no futuro”.

Entretantu, iha tinan-50 liuba, hafoin liu tiha loron ida Timor-Leste deklara independénsia, Membru Governu 1975 na’in-20 simu kedas pose iha 30 Novembru 1975 iha Palásiu Nobre, Lahane, Dili.

Membru Governu 1975 ne’ebé sei moris to’o ohin loron mak antigu Ministru Estadu ba Asuntu Polítiku, Mari Bim Amude Alkatiri, antigu Ministru Relasaun Esterna no Informasaun, José Manuel Ramos Horta, no antigu Ministru Estadu ba Asuntu Ekonómiku no Sosiál, Abílio da Conceição A. de Araújo.

Iha momentu ne’ebá, Palásiu Nobre Lahane mak sai fatin ba seremónia investidura Prezidente Repúblika dahuluk, Francisco Xavier do Amaral, leitura ba Konstituisaun RDTL 1975 no pose ba membru Governu na’in-20.

Membru Governu sira-neʼebé simu pose iha 30 Novembru 1975 mak hanesan: