Timor-Leste no Indonézia fó ezemplu rekonsiliasaun ba mundu – Megawati

DILI, 09 Jullu 2026 (TATOLI) –Rekonsiliasaun entre Indonézia no Timor-Leste sai hanesan ezemplu ba komunidade internasionál kona-ba oinsá nasaun rua bele harii relasaun liuhusi dame, respeita malu no korajen morál husi líder sira.
Deklarasaun ida-ne’e hato’o husi Prezidente Dalimak Repúblika Indonézia, Megawati Soekarnoputri, durante iha palestra prezidensiál ida iha Dili ho tema “Nasaun Rua Tesi Aspirasaun Kompartida: Harii Nasaun, Rekonsiliasaun, no Fraternidade iha Sudeste Aziátiku nu’udar Dalan ba Sivilizasaun Mundiál”.
Megawati hateten katak bainhira nia ho Xanana Gusmão hahú prosesu rekonsiliasaun, sira hametin kompromisu katak dame loloos la signifika hamoos pasadu, maibé aprende husi ida-ne’e hodi harii futuru ida ne’ebé di’ak liu.
“Rekonsiliasaun presiza aten-barani morál husi líder sira nasaun rua nian. Rekonsiliasaun la signifika haluha istória, ne’e implika foti lisaun folin-boot husi pasadu. Rekonsiliasaun hanesan dalan ida ba pás ne’ebé forsa liuhusi harii konfiansa mútua no respeitu ba dignidade nasaun rua nian”, Megawati dehan.
Tuir nia, susesu rekonsiliasaun entre Indonézia no Timor-Leste hetan ona rekoñesimentu husi komunidade internasionál. Sentimentu hanesan mós hato’o husi Prezidente Timor-Leste, José Ramos-Horta, bainhira simu delegasaun husi Partai Demokrasi Indonesia Perjuangan (PDI-P) iha inísiu Juñu 2026.
Megawati nota katak Ramos-Horta fiar mundu aprende ona buat barak husi prosesu rekonsiliasaun ne’e no hato’o ninia ksolok tanba Prezidente Timor-Leste haku’ak espíritu luta Soekarno nian liuhusi hanorin Marhaenizmu.
Nia hatutan katak rekonsiliasaun ida-ne’e iha prinsípiu respeita ba independénsia nasaun idaidak nian, no rejeisaun ba kolonializmu no imperializmu, hanesan konsagra iha Preámbulu Konstituisaun Indonézia 1945.
Megawati subliña katak esperiénsia entre nasaun rua ne’e prova katak konflitu bele transforma ba lasu fraternu sira se nia iha korajen atu hasoru istória ho onestu no hamutuk harii konfiansa.
Iha diskursu, nia mós deskreve Komisaun Lia-Loos no Amizade nu’udar símbolu konkretu husi espíritu rekonsiliasaun. Tuir nia, komisaun ida-ne’e mak órgaun úniku iha mundu ne’ebé harii liuhusi inisiativa konjunta husi nasaun rua, la’ós tanba presaun husi parte esterna.
“Indonézia no Timor-Leste hetan ona dalan sivilizadu ida: hanoin la rai hirus, no perdua la signifika haluha. Ita hanoin atu istória labele repete. Ita perdua nune’e ita bele la’o ba oin”, Megawati salienta.
Nia reafirma katak esperiénsia ida-ne’e prova katak kanek istóriku sira bele transforma ba lasu maun-alin ne’ebé metin no kontribuisaun importante ba dame mundiál.
Feto sira sai xave ba rekonsiliasaun no dame
Iha oportunidade ne’e, Megawati mós fó omenajen ba feto Timor-Leste sira ne’ebé mantein esperansa durante períodu difísil no ba feto Indonézia sira ne’ebé hamriik iha oin iha luta ba mudansa polítika iha tinan 1998.
Nia mós elojia reprezentasaun feto iha Parlamentu Nasionál Timor-Leste, ne’ebé konsidera hanesan ida husi nivel aas liu iha Ázia.
Bazeia ba nia esperiénsia rasik, Megawati hateten katak rekonsiliasaun no demokrasia buras bainhira feto sira hetan papél iha prosesu foti desizaun.
“Iha ne’ebé de’it maka feto sira hetan fatin iha meza foti desizaun nian, rekonsiliasaun dura kle’ur liu, demokrasia iha abut kle’an liu, no dame hetan haburas ho dedikasaun boot liu”, nia hateten.
Tuir Megawati, feto sira la’ós de’it fó moris ba jerasaun tuirmai maibé mós hala’o papél ida ne’ebé importante iha harii nasaun. Tanba ne’e, nasaun ida ne’ebé la konsege fó oportunidade ba feto sira ho efetivu taka odamatan ba metade husi nia futuru rasik.
Nia konvida jerasaun foun sira husi Indonézia no Timor-Leste atu kontinua hametin espíritu maun-alin liuhusi reforsa kooperasaun iha setór edukasaun, relasaun parlamentár, organizasaun feto sira, no enkuadramentu husi Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziátiku nian, nune’e dame no rekonsiliasaun bele nafatin moris ba jerasaun sira tuirmai.
Notísia relevante: Megawati hamonu matan-been bainhira simu Grande Kolár Orden Timor-Leste
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

