Estudante UNTL konsidera sensibilizasaun HIV/SIDA atu prevene an husi moras oioin

DILI, 20 Agostu 2026 (TATOLI)—Estudante Fakuldade Ekonomia no Jestaun husi Universidade Nacional Timor Lorosa’e (UNTL) konsidera sensibilizaun tramisaun virus HIV/SIDA ne’e importante tebes ba joven sira atu prevene an husi moras oioin.
Reprezentante Estudante Fakuldade Ekonomia. Fanesia da Costa Soares, hateten sensibilizaun ne’ebé fahe husi Institutu Nasionál Kombate HIV/SIDA ne’e importante tebes ba estudante sira liuliu joven sira oinsá atu prevene an husi moras HIV/SIDA, tama joven mak futuru nasaun nian.
“Ha’u nu’udar estudante fakuldade Ekonomia no Jestaun, sente orgullu tebes tanba bele hetan formasaun sira hanesan ne’e, tanba formasaun ne’e importante tebes liuliu ba ami joven sira tanba joven sira agora barak mak gosta ransu livre,” Fanesia da Costa Soares ba jornalista sira hafoin partisipa sensibilizaun transmisaun Virus HIV/SIDA iha resintu INCIDA,Pantai Kelapa, ohin.
Hafoin hetan informasaun husi sensibilizaun kona-ba impaktu tramisaun virus HIV-SIDA, nia dehan, estudante sira sei koko atu fahe fali ba kolega no familia sira-ne’ebé mak seidauk hatene kona-ba virus ida-ne’e.
“Ha’u sei fahe fila-fali ba kolega no família sira no eskola mós ha’u sei fahe fila-fali ba kolega sira-ne’ebé mak la partisipa. Tanba ne’e, husu ba joven sira atu prevene ransu livre no ransu ba ema ne’ebé mak fó vantajen ba ita tanba futuru iha ita-nia lima rasik,” nia dehan.
Iha fatin hanesan, Presidente Institutu Nasionál Kombate HIV/SIDA, Daniel Marçal informa joven ne’e mak ema dehan futuru ba nasaun, sira mak dezenvolve rai ne’e, tanba ne’e presiza prevene an.
“Agora ita-nia joven sira tama hela iha área ne’ebé risku iha sira-nia moris, ezemplu hanesan moris livre. Ohin, ha’u ko’alia sira balun to’o matan-bseen monu, tanba sira foin iha konsiénsia ida katak los duni, buat barak fó risku ba ita-nia moris,” Daniel Marçal hateten.
Nia dehan, joven barak mak la kuidadu sira nia an rasik, tanba loron ohin ne’e estudante sira husi UNTL nian ne’e mai barak los.
“INSCIDA esforsu makas los atu fó edukasaun promosaun ho parte relevante sira, ho edukasaun ne’e konsidera matéria ne’e iha kurríkulu balun, mezmu ensinu báziku no sekundária to’o universidade sira. Depois, tuir ami nia haree situasaun ida iha Timor ne’e presiza fó hanoin loro-loron. Ba ita-nia ema sira atu buat ida sexu livre ne’e dala barak ema ne’e na’in rasik la kontra, maibé ema seluk tenke fó hanoin,” nia esplika.
Nia husu ba inan-aman sira nafatin tau matan no hanorin oan sira tanba edukasaun ne’e importante tebes.
“Agora parte seluk hanesan morál nian ami koordena ho parte religozu sira atu toka uitoan matéria orál ne’ebé mak kauza tebes mak tramisaun virus HIV no mós soe bebé,” nia dehan.
Nune’e, reprezentante husi Ministériu Saúde Diretora Gabinete Etika Deontolojia no Garante Kualidade Saúde, Marta Abenia Santos, afirma tuir dadus husi epimedolojia iha Ministériu Saúde hatudu katak tinan-tinan kazu HIV aumenta, ida-ne’e esforsu Ministeriu Saúde atu bele kontrola, dalaruma ema sempre preokupa tanba kazu ne’e sa’e hela de’it.
“Ministériu Saúde halo servisu mais kazu ne’e sa’e hela de’it nunka mais atu hapara, ita-boot sira hatene katak moras ida-ne’ebe kona husi virus HIV, ne’e virus ida la’ós tun husi ne’ebá tama kedas ba ne’ebá lae. Maibé ida-ne’e virus ida-ne’ebé, tama mai husi ema ida-idak nia atetude ka hahalok moris nian,” Marta Abenia Santos dehan.
Nia informa, hakarak virus ne’e labele moris iha ema-nia isin ida ne’e fila-fali ba ema ida-idak nia konsiénsia, tanba motto saúde ne’e hatete katak saúde iha ita-nia liman rasik, la’ós iha doutór ka enfermeiru sira-nia liman ka Ministériu Saúde ho Institutu Nasionál Kombate HIV/SIDA nia liman.
“Tuir dadus akumalativu husi Ministériu Saúde liuhusi diresaun jerál kuidadu saúde primaria iha diresaun kontrola moras la hada’et departamentu kontrola moras la hada’et hateten katak identifika ona kazu barak. Dezde inisiu 2003 até agora 2026, ho totál kazu komulativu 2.712 ne’ebe afetadu ba virus HIV. Husi totál kazu ne’e iha ona 431 mak lakon vida ba virus ida-ne’e. Sira-ne’ebe drop out ka lakon husi tratamentu hamutuk 343 sira-ne’ebe mak agora halo hela tratamentu iha 1.510, sira-ne’ebe transfere ba rai-li’ur 62,” nia hateten.
Tanba ne’e, papél Ministériu Saúde ho INCIDA sei haree iha ema sira-ne’ebé drop out ne’e, atu nune’e virus labele da’et beibeik.
“Dadus sira-ne’e husi Ministériu Saúde ita hato’o lolo’os, labele aumenta, tanba moras HIV ida-ne’e mak komesa rejistu aas ne’ebé ita hasoru iha nasaun Timor-Leste, ne’e afeta tebes ba programa saúde publika. Estratéjia saida mak Ministériu Saúde liuhusi programa nasionál HIV/SIDA dezenvolve hodi traza planu ida-ne’e, hodi bele haree kazu sira-ne’ebe tinan-tinan dadus ne’e aumenta,” nia hateten.
Nia relata, husi dadus ne’e hatudu katak husi kazu akumulativu 2.712 Munisipiu Dili mak kazu aas liu hamutuk 1.988 afetadu ba HIV, tanba Dili hanesan kapitál nasaun ema hotu tun mai halibur iha ne’e tanba de’it hakarak buka moris. Segundu Bobonaru, Oekusi no Kovalima.
Ho ida-ne’e Ministériu Saúde iha estratéjia husi 2022 ate 2026, tanba ne’e iha pilar primeiru mak atu minimiza transmisaun risku HIV, tanba ne’e alvu ba joven sira oinsá atu prevene an. MS mós haree oinsá ba testu HIV iha sentru saúde sira ospitál referál sira, MS fornese ona fatin hodi halo teste raan no halo tratamentu iha fasilidade sira-ne’e, nune’e mós profisionál saúde ne’ebé treinadu atu halo teste raan no halo tratamentu.
Entretantu sensibilizaun ne’e hetan partisipa husi estudante hamutuk na’in 200 Fakuldade Ekonomia no Gestaun husi UNTL.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

