Negosiasaun fronteira marítima ronda dahaat prioriza liu ba Citrana-Naktuka

DILI, 01 Setembru 2026 (TATOLI)-Timor-Leste ho Indonézia kontinua halo negosiasaun ba delimitasaun fronteira marítima ronda dahaat nian ho konsentrasaun prinsipál hodi buka solusaun bá segmentu fronteira ne’ebé seidauk rezolve, liu-liu iha Citrana-Naktuka, Rejiaun Administrativa Espesiál Oecusse-Ambeno (RAEOA).
Prosesu negosiasaun kona-ba delimitasaun fronteira marítima ba ronda da-haat nian iha Jakarta (Indonézia) hosi loron 1 to’o loron 3 fulan-Setembru 2026.
Iha abertura, Xefe Gabinete Primeiru-Ministru no Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteiras Terrestre no Marítima, Elizabeth Exposto hato’o apresiasaun bá Governu Indonézia no delegasaun Indonézia tanba sai uma-na’in bá diskusaun sira no subliña importánsia hosi delimitasaun fronteira marítima bá relasaun bilaterál entre nasaun rua ne’e.
“Ba ha’u no bá delegasaun Timor-Leste, hanesan priviléjiu ida atu kontinua diálogu importante ida-ne’e ho ita-nia kolega sira hosi Repúblika Indonézia, iha espíritu amizade, respeitu bá malu no kooperasaun ne’ebé durante tinan barak fó ona fundasaun importante bá relasaun entre ita-nia nasaun rua,” Elizabeth Exposto hateten iha diskursu ne’ebé hala’o iha Indonézia
Nota imprensa husi GPM relata, negosiasaun sira-ne’e hatudu kompromisu hamutuk Timor-Leste ho Indonézia nian hodi tenta rezolve kestaun ne’e liu-hosi diálogu no ho respeitu bá Lei Internasionál.
Bazeia ba ajenda ne’ebé iha katak iha ronda dahaat nian sei kontinua prosesu negosiasaun iha Jakarta, tuir ronda dahuluk iha Dili hosi loron 19 to’o 20 Agostu 2025.
Ronda daruak nian hala’o iha Jogjakarta hosi loron 8 to’o 10 Dezembru 2025 no ronda datolu nian hala’o iha Singapura hosi 27 to’o 29 Abril 2026.
Enkuantu iha prosesu negosiasaun fronteira marítima entre Timor-Leste ho Indonézia sei envolve fontes prinsipál sira hanesan, Timor-Leste sei lidera hosi Xefe gabinete Primeiru-Ministru no Diretora Ezekutiva Gabinete Fronteiras Terrestres no Marítima, Elizabeth Exposto. Enkuantu delegasaun Indonézia ne’e lidera hosi Embaixadór Ricky Suhendar.
Aleinde ne’e Ofisiál superiór sira no ekipa téknika sira hosi nasaun rua ne’e sei partisipa iha diskusaun estruturadu sira bá akordu ida ne’ebé konsistente ho Lei Internasionál no Konvensaun Nasoins Unidas nian kona-bá Direitu Tasi nian (UNCLOS).
Prioriza Citrana-Naktuka
Embaixadór Extraordináriu no Plenipotensiáriu Timor-Leste bá Indonézia, Roberto Sarmento de Oliveira Soares hateten, prosesu finalizasaun fronteira terrestre entre Timor-Leste ho Indonézia lori ona tempu naruk, ho konsultasaun no negosiasaun ne’ebé hala’o durante tinan barak.
“Reuniaun ohin konsentra másimu bá fronteira terrestre entre Timor-Leste ho Indonézia, liu-liu atu buka entendimentu kona-bá oinsá atu rezolve segmentu sira ne’ebé seidauk rezolve,” Roberto Soares hateten.
Diplomata ne’e dehan, reuniaun ne’e hatudu vontade boot hosi parte rua atu troka nafatin informasaun ho aberta, onestidade no konstrutivu, hodi bele loke dalan bá entendimentu di’ak no solusaun bá benefísiu nasaun rua, liu-liu bá populasaun no komunidade ne’ebé moris iha fronteira hosi parte rua.
Iha reuniaun ne’e, parte rua konkorda atu kontinua adere bá prinsípiu Lei Internasionál, liu-liu prinsípiu uti possidetis juris, tratadu 1904 ne’ebé sai baze importante iha prosesu delimitasaun no finalizasaun fronteira terrestre entre Timor-Leste ho Indonézia.
“Prinsipiu ne’e liga ho tratadu fronteira sira ne’ebé uluk estabelese hosi Portugál no Olanda, ne’ebé sai nu’udár baze jurídika bá determinasaun fronteira entre territóriu Timor-Leste ho Indonézia”, nia afirma.
Embajxadór Roberto Soares mós atualiza katak, liu-hosi prosesu konsultasaun ne’e sei kontinua, no parte rua konkorda hodi buka dalan atu hetan solusaun finál bá fronteira terrestre entre Timor-Leste ho Indonézia.
“Aleinde hosi Citrana-Naktuka no segmentu fronteira sira seluk, reuniaun ne’e mós diskute kona-bá kooperasaun bilaterál no projetu sira ne’ebé bele fó benefísiu mútua bá populasaun iha fronteira”, nia relata.
Tamba nia dehan katak kda-ne’e inklui projetu irrigasaun iha Mota Mémo, Maliana, ne’ebé konsidera bele fó benefísiu bo’ot bá komunidade iha fronteira, tantu iha Munisípiu Bobonaro, Timor-Leste, nune’e mós iha Kabupatén Belu, Atambua, Indonézia.
“Delegasaun Indonézia rekoñese katak iha parte Indonézia seidauk konsege implementa integralmente akordu no dezenvolvimentu tékniku ne’ebé dezenvolve ona hosi ekipa téknika Timor-Leste ho Indonézia, liu-liu kona-bá fahe no jestaun bee iha Mota Mémo”, nia informa.
Tanba ne’e, nia haktuir katak parte Indonézia hato’o kompromisu atu aselera prosesu koordenasaun ho Ministériu Obras Públikas Indonézia nian, no hein katak iha tempu badak sei fó konfirmasaun ofisiál, atu ekipa téknika ka enjeñeiru sira hosi Timor-Leste bele retoma servisu no finalizasaun projetu ne’ebé fó benefísiu mútua bá populasaun iha fronteira.
Embaixadór ne’e hatutan, reuniaun ne’e la’o ho espíritu amizade no fó importánsia boot bá relasaun di’ak entre Timor-Leste ho Indonézia, konsidera katak nasaun rua iha fronteira jeográfika direta no populasaun sira iha fronteira iha tradisaun no kostume ne’ebé hanesan.
“Nune’e, ita aposta bá boa-viziñansa, páz no estabilidade iha fronteira, no buka atu hakle’an tán relasaun no kooperasaun entre populasaun rua,” nia hateten.
Nia énfaze mós katak definisaun liña soberania nasionál entre Timor-Leste ho Indonézia tenke bazeia bá tratadu no prinsipiu jurídiku internasionál, enkuantu kooperasaun iha fronteira sei kontinua atu promove dezenvolvimentu no bem-estár bá komunidade sira.
Nune’e parte rua konkorda atu iha reuniaun tuir-mai sei hakle’an tán diskusaun, ho objetivu atu avansa bá finalizasaun negosiasaun no prepara tratadu finál kona-bá fronteira terrestre entre Timor-Leste ho Indonézia.
Enkuantu Delegasaun sira-ne’ebé partisipa iha negosiasaun ne’e maka Timor-Leste lidera hosi Embaixadór Extraordináriu no Plenipotensiáriu Timor-Leste bá Indonézia, Roberto Sarmento de Oliveira Soares, nu’udár Xefe Ekipa Téknika bá Negosiasaun Fronteira Terrestre, hamutuk ho Diretora Assuntus Legais, LMBO, Adelsia Coelho; Assesór Seniór Assuntus Legais, LMBO, Simon Femby; no Technical Expert, LMBO, Sherli dos Santos.
Delegasaun Indonézia lidera hosi Diretór-Jerál Asuntu Ázia-Pasífiku no Áfrika, Ministériu Negósiu Estranjeiru Repúblika Indonézia, Santo Darmosumarto, no Diretór Asuntu Jurídiku no Tratadu Territoriál, Ministériu Negósiu Estranjeiru Repúblika Indonézia, Andy Aron.
Notísia relevante: Xanana dezloka bá Indonézia kontinua negosiasaun ronda dahaat fronteira marítima
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Cancio Ximenes

