Top

Timor-Leste asume Prezidénsia ASEAN, Xina iha poténsia apoiu infrastrutura – Loro Horta

Embaixadór Timor-Leste ba Repúblika Populár Xina, Maubere Lorosae da Silva Horta ‘Loro Horta’.

DILI, 02 Outubru 2026 (TATOLI) – Embaixadór Timor-Leste ba Repúblika Populár Xina, Maubere Lorosae da Silva Horta ‘Loro Horta’, avalia katak Xina iha potensiál atu fó apoiu ba Timor-Leste iha dezenvolvimentu infraestrutura no teknolojia nu’udar parte ida husi preparasaun nasaun nian atu asume Prezidénsia ASEAN iha tinan 2029.

Loro Horta afirma katak sai nu’udar Prezidénsia ASEAN nian ba dahuluk sei sai hanesan dezafiu ida ne’ebé boot liu ba Timor-Leste dezde restaurasaun independénsia iha 2002, tanba nasaun ne’e sei tenke prepara instalasaun oioin hodi simu líder ASEAN nian no parseiru diálogu sira.

“Iha tinan 2029, Timor-Leste sei kaer Prezidénsia ASEAN nian no tenke sai uma-na’in ba Simeira Xefe Estadu nian. Tanba iha Simeira ASEAN ne’e sei la envolve de’it líder Estadu membru ASEAN nian, maibé mós parseiru diálogu lubuk ida hanesan Xina, Japaun, Koreia Súl, Austrália, Nova Zelándia, Índia, Uniaun Europeia, no Kanadá”, Loro Horta hatete ba Tatoli iha Embaixada Timor-Leste, Kompaun Diplomátika Tayuan, Chayang, Beijing.

Nia hatete katak Timor-Leste tenke halo preprasaun másim,a tanba iha simeira ne’e sei simu xefe Estadu maizumenus 20, ho delegasaun sira ne’ebé bele to’o ba ema na’in-rihun tolu to’o haat.

“Timor-Leste presiza aselera dezenvolvimentu infraestrutura sira hanesan aeroportu sira, estrada sira, otél sira no akomodasaun sira, hadi’a rede telekomunikasaun sira, no prepara seguransa”, nia salienta.

Tuir Embaixadór, Xina iha esperiénsia no kapasidade iha infraestrutura no dezenvolvimentu teknolojia, hahú husi estrada, ponte, transporte, eletrisidade, internét, no mós intelijénsia artifisiál (IA).

Nia fiar katak Timor-Leste bele aproveita esperiénsia ne’e hodi hametin nia preparasaun ba simeira 2029, inklui garante rede telekomunikasaun ne’ebé estavel no fornesimentu eletrisidade durante enkontru altu nivel sira.

“Bainhira ita organiza eventu boot sira, ita labele iha problema sira ho asesu ba internét no ahi mate. Xina iha teknolojia moderna no iha kapasidade hodi tulun Timor-Leste iha infraestrutura, telekomunikasaun sira, no formasaun ba rekursu umanu”, nia reitera.

Loro Horta hatutan katak Xina mós iha esperiénsia antes ne’e apoiu infraestrutura no dezenvolvimentu, telekomunikasaun ba nasaun ASEAN balun hanesan Kamboja no Laos.

Relasaun ekonómika entre Xina no ASEAN evolui ona husi komérsiu konvensionál ba infraestrutura, konetividade, no teknolojia dijitál.

Publikasaun, Vizaun kona-ba Kooperasaun Ekonómika no Komérsiu Xina-ASEAN 2026-2027, ne’ebé lansa iha Expo Xina-ASEAN (CAEXPO) ba da-23 iha Nanning, Guangxi, projeta katak kooperasaun entre parte rua sei habelar liután iha área sira dijitalizasaun, dezenvolvimentu verde, no padronizasaun.

Relatóriu ne’e identifika dezenvolvimentu rede komunikasaun 5G, sentru dadus, servisu komputasaun iha nuvem no aplikasaun intelijénsia artifisiál hanesan área sira kreximentu potensiál nian iha kooperasaun dijitál Xina-ASEAN.

Iha setór AI, Guangxi mós dezenvolve hela modelu kooperasaun ida husi “P&D iha Beijing, Shangai, no Guangzhou, integrasaun iha Guangxi, no aplikasaun iha ASEAN”, ho objetivu atu lori teknolojia no aplikasaun sira AI xinés nian ba merkadu sira Sudeste Aziátiku nian.

Iha setór transporte no lojístiku, dezenvolvimentu portu intelijente sira aproveita ona teknolojia sira hanesan 5G, sistema navegasaun satélite BeiDou, veíkulu autónomu sira, no integrasaun veíkulu-estrada-núvem. Teknolojia sira-ne’e halo parte iha aumentu ba utilizasaun AI nian iha konetividade Xina-ASEAN.

Dadus iha publikasaun hatudu mós eskala relasaun investimentu entre parte rua ne’e. Xina nia investimentu diretu iha ASEAN atinje maizumenus billaun $26.24 iha tinan 2025. To’o Jullu 2025, akumula investimentu bidiresionál (dua arah) entre Xina no ASEAN atinje ona liu billaun $400, enkuantu valór projetu kontratu ne’ebé kompleta ona husi empreza xineza sira iha nasaun ASEAN atinje liu billaun $400.

Governu Timor-Leste hahú ona preparasaun formál ba Prezidénsia ASEAN 2029 nian. Preparasaun nasionál sira kobre setór estratéjiku lima: rekursu umanu no kapasidade institusionál, infraestrutura no instalasaun sira, seguransa no orden públika, komunikasaun no diplomasia, no finansa, aprovizionamentu, no koordenasaun estratéjika.

Governu mós identifika ona nesesidade atu aumenta kapasidade aeroportu sira, fatin enkontru sira, otél sira, rekursu umanu sira, no sistema lojístiku no operasionál sira.

Iha Setembru 2026, Governu aprova rejime aprovizionamentu públiku espesiál no temporáriu hodi aselera dezenvolvimentu no reabilitasaun infraestrutura iha Dili ba Prezidénsia ASEAN 2029, inklui konstrusaun Sentru Konvensaun Internasionál Dili.

Entretantu, Loro Horta avalia katak investimentu diretu Xina nian iha Timor-Leste oras ne’e daudaun limitadu. Nia kalkula katak pur volta porsentu 15 husi totál investimentu ne’e gasta ona ba projetu infraestrutura sira iha Timor-Leste.

Jornalista: Arminda Fonseca

Editora: Maria Auxiliadora

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!