Top

Komemorasaun Loron Nasionál Feto ba da-50 reflete jornada feto Timor-Leste hosi luta pasada 

Sekretária Estadu Igualdade, Elvina de Sousa Carvalho. Foto TATOLI/Antonio Daciparu

DILI, 06 Outubru 2026 (TATOLI)–Governu liuhusi Sekretaria Estadu Igualdade (SEI), sei komemora Loron Nasionál Feto ba dala-50 iha 03 Novembru 2026, ho tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun” no lema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”.

“Tema komemorasaun tinan 50 ne’e hodi reflete jornada feto Timor-Leste husi luta no sakrifísiu iha pasadu to’o partisipasaun iha dezenvolvimentu nasaun,” Sekretária Estadu Igualdade, Elvina Sousa Carvalho dehan liuhusi konferénsia imprensa, iha Salaun Maria Garrette, Matadouru, Dili, Tersa ne’e.

Govenante ne’e afirma komemorasaun ne’e sei fó-atensaun ba oportunidade hanesan ba feto urbana no rurál, feto ho defisiénsia, juventude feto, inan, labarik-feto no grupu sira-ne’ebé enfrenta barreira iha partisipasaun sosiál no dezenvolvimentu.

Aleinde ne’e, programa ne’e mós sei hametin esforsu atu prevene no elimina violénsia bazeia ba jéneru, diskriminasaun no dezigualdade sosiál no ekonómika.

“Nune’e, liuliu mensajen prinsipál husi komemorasaun tinan 50 ne’e mak igualdade jéneru no inkluzaun nu’udár responsabilidade koletiva. Kontribuisaun feto sei kontinua iha área polítika, lideransa, ekonomia, edukasaun, saúde, kultura, dame no dezenvolvimentu nasaun,” nia esplika.

Loron Nasionál Feto nia istória liga ho memória Saudoza Maria Tapó, membru Organizasaun Popular Feto Timorense (OPMT), ne’ebé mate iha batalla hasoru forsa invazór sira iha 03 Novembru 1975.

Atu rekoñese sakrifísiu no kontribuisaun feto iha luta ba ukun-rasik-an, Comité Central FRETILIN (CCF), liuhusi Saudozu Prezidente Nicolau Lobato, deside hili 03 Novembru nu’udár Loron Nasionál Feto Timor-Leste, ne’ebé hahú selebra iha 1976. Desizaun ne’e hetan reforsu liuhusi rezolusaun CCF iha 1977.

Hafoin Restaurasaun Independénsia iha 2002, Movimentu Feto Timor-Leste, liuhusi Kongresu Nasionál Feto Daruak iha 2004, husu atu Estadu rekoñese ofisialmente Loron Nasionál Feto.

Pedidu ne’e hetan rekoñesimentu liuhusi Lei Nú. 10/2005, ne’ebé estabelese 03 Novembru nu’udár Loron Komemorativu Nasionál ba Feto Timor-Leste. Iha 2023, Lei Nú. 10/2023 altera Lei Nú. 10/2005, hodi estabelese loron 03 Novembru nu’udár loron feriadu nasionál.

Atividade komemorasaun

Atividade komemorasaun sei hahú ho kompetisaun voleiból entre suku sira iha Postu Administrativu Bobonaru ne’ebé sei hala’o hosi 12 to’o 30 Outubru 2026.

Iha 23 Outubru, sei hala’o Tiru Amizade PNTL no F-FDTL Feminina iha Karrega Tiru Metinaru, Sentru Formasaun F-FDTL. Atividade ne’e ho objetivu atu fó oportunidade ba partisipante sira hatudu kapasidade, hametin amizade no kooperasaun entre instituisaun rua, no valoriza partisipasaun feto iha área seguransa no defeza.

Enkuantu, Semináriu Nasionál sei hala’o iha 26 Outubru iha Centro de Convenções de Dili (CCD). Iha semináriu ne’ sei diskute istória movimentu feto, lideransa, igualdade jéneru iha polítika públika, prevensaun violénsia, inkluzaun no papél mane no komunidade.

Nune’e mós iha sesaun “Dada-Lia” sei envolve reprezentante Frente Armada, Frente Klandestina, Frente Esterna/Diplomátika no Jerasaun Kontinuadora, hamutuk ho juventude, universitáriu, grupu relijiozu no reprezentante ema ho defisiénsia.

Maibé, iha 03 Novembru 2026, komemorasaun prinsipál sei hala’o iha Postu Administrativu Bobonaru, hahú tuku 08:30 Otl. Programa sei inklui atividade kulturál, look bua-malus, misa agradesimentu, kari ai-funan, atividade desportiva, rona lian komunidade no dahur hamutuk, ho énfaze ba memória Saudoza Maria Tapó no kontribuisaun feto iha luta ba independénsia.

Iha 06 Novembru 2026, sei hala’o Feira no Espozisaun iha CCD, ne’ebé sei aprezenta dokumentasaun no fotografia istórika, artezanatu feto, tais, boneka, eskultura, produtu lokál no informasaun kona-ba programa Governu no parseiru dezenvolvimentu.

Nune’e mós, iha Seremónia Ofisiál sei hala’o iha CCD, hahú tuku 14:00 Otl. Programa sei inklui orasaun, Hino Nasionál, minutu ida silénsiu, Marsa Feto Timor-Leste no diskursu husi Sekretária Estadu ba Igualdade, Primeiru-Ministru, Prezidente Parlamentu Nasionál no Prezidente Repúblika.

Seremónia sei kontinua ho dansa tradisionál, aprezentasaun vídeo kona-ba jornada feto durante tinan 50, múzika, seremónia “keek”, cocktail no vizita feira. Iha kalan, sei iha konsertu no atividade komemorativa, inklui palku muzikál no bazár kalan ne’ebé sei prenxe husi artista feto nasionál sira no dansa tradisionál.

Kona-ba partisipante, sei konvida ema 1.500, ne’e inklui lideransa Estadu no Governu, deputadu/a, autoridade munisipál, reprezentante ASEAN no CPLP, korpu diplomátiku, Nasaun Unida, parseiru dezenvolvimentu, sosiedade sivíl, organizasaun feto no juventude, veterana, universitáriu, estudante, ema ho defisiénsia, setór privadu, líder relijiozu no komunitáriu, mídia no komunidade.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!