Top

Kombate krime fraude online, PM Xanana: “Ami vulnerável, maibé ami atentu”

Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão halo abertura iha atividade Konferénsia Ministru Justisa Komunidade País Lian Portugés (CPLP, sigla portugés) ba dala-XIX iha salaun Otél Palm Spring, Fatuhada, Tersa (27/10/2026). Imajen TATOLI/Natalino Costa

DILI, 27 Outubru 2026 (TATOLI)—Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, rekoñese, atividade ilísitu hanesan fraude online organiza husi país oioin, laiha autoridade mesak, no iha informasaun kompletu ne’ebé autór sira rekolla.

“Tanba ne’e, Estadu tenke preparadu atu proteje, investiga no koopera, ho respeitu ba lei no dignidade ema idaidak nian kombate kontra fraude online, tanba ne’e, responsabilidade atu proteje sidadaun no proteje konfiansa iha ekonomia. Transferénsia enganoza ida bele destrui iha minutu ida ba esforsu moris tomak nian. Promesa serbisu ida, ne’ebé simu liuhusi mensajen ka plataforma dijitál bele sai odamatan tama ba tráfiku umanu ka forma grave seluk esplorasaun nian. Timor-Leste hasoru risku sira ne’e. Ami vulnerável, maibé ami atentu,” Xefe Governu hato’o iha ámbitu Konferénsia Ministru Justisa Komunidade País Lian Portugés (CPLP, sigla portugés) ba dala-XIX iha salaun Otél Palm Spring, Fatuhada, Tersa ne’e.

Notísia relevante : PM Xanana akompaña direta Autoridade Seguransa desmantela rede scam

Biban ne’e, PM Xanana Gusmão husu ba membru CPLP atu apoia malu kombate krime fraude online.

“Konferénsia Ministru Justisa CPLP ohin loron sai fórum permanente kooperasaun nian, ho identidade ne’ebé konsolidadu ho kapasidade atu fó kontinuidade ba desizaun ministeriál sira, tradús ba mekanizmu konkretu apoiu ba instituisaun sira. Iha kontestu ida-ne’e mak tema ne’ebé imi hili ba XIX Konferénsia ida-ne’e asume importánsia partikulár kombate kontra fraude online, protesaun ba sidadaun no kooperasaun jurídika internasionál hasoru kriminalidade foun transnasionál,” nia akresenta.

Xanana nota, públiku nia prezensa iha dijitalizasaun ekonomia iha rede sosiál no aplikasaun pagamentu eletróniku sira lori oportunidade maibé mós vulnerabilidade.

“Ami iha konsiénsia katak presiza konsolida prevensaun no kapasidade resposta husi ita-nia instituisaun sira. No ami hakarak asosia prioridade ida-ne’e ho ezekusaun medida nasionál prevensaun no kombate kontra tráfiku umanu, tanba dala barak fraude online no esplorasaun umana ligadu malu,” nia katak.

Xefe Governu hateten, fraude online liga ho dokumentu, identidade no konfiansa entre Estadu sira.

“Sirkulasaun seguru dokumentu sira-nia ligadu ho dalan estudante sira, família sira, traballador sira no empreza sira nian. Sertifikadu ida-idak, diploma ida-idak, rejistu ida-idak ne’ebé liu fronteira reprezenta projetu moris ida, investimentu iha mobilidade no iha konfiansa entre ita-nia país sira,” nia reforsa.

PM Xanana dehan, atu konkretisaun asaun sira maka presiza iha kooperasaun no reforsa koordenasaun entre Ministru Justisa sira, autoridade judisiária sira, polísia kriminál sira no entidade reguladora sira atu nune’e resposta ba fraude online la’os fragmentadu maibé artikuladu.

Aleinde ne’e, Xefe Governu nota mós katak presiza iha investimentu iha formasaun profisionál, fasilita fahe prátika di’ak sira, sirkulasaun desizaun judisiál inklui kooperasaun iha matéria prova dijitál nian.

Apoia mós iha parte edukasaun dijitál sidadaun, espesialmente sira ne’ebé vulneravel liu no sira ne’ebé iha literasia teknolójika kiik liu no kle’an liu ba utilizasaun rede kooperasaun jurídika no judisiária país lian portugés sira-nia, garante katak informasaun atualizadu, katak pontu kontaktu sira funsiona no pedidu sira sirkula ho lalais no seguru.

“Asume kompromisu sira ne’e mak materializa ita-nia valór no ita-nia responsabilidade fahe malu. Proteje ita-nia povu sira husi kriminalidade foun transnasionál ida mak forma konkreta ida atu reforsa valór sira ne’ebé hamutuk ita. Ha’u hakotu hodi hein ba imi hotu kontinuidade di’ak ba serbisu Konferénsia ida-ne’e nian,” nia tenik.

Konferénsia asume kooperasaun jurídika

PM Xanana konsidera Konferénsia Ministru Justisa CPLP ba dala-XIX ne’e asume importánsia partikular ida, hanensan kooperasaun jurídika no judisiária entre país sira ba definisaun mekanizmu sira ne’ebé permite autoridade sira atu halo ho lalais no efikaz liu, fahe informasaun esensiál no prezerva prova ne’ebé nesesáriu ba investigasaun no kastigu ba krime sira.

“Ha’u hein katak servisu Dili nian ajuda ita-nia autoridade sira atu hetan lalais liu interlokutór loloos iha Estadu seluk, atu prepara di’ak liu pedidu kooperasaun no atu evita lakon informasaun indispensável,” nia katak.

Xefe Governu mós iha esperansa konferénsia ne’e bele ajuda sidadaun sira rekoñese fraude ida no atu buka apoiu.

“Valór desizaun sira ne’ebé ita foti sukat husi nia aplikasaun. Tanba ne’e, ita tenke sai husi konferénsia ida-ne’e ho prioridade klaru, pontu fokál ne’ebé define di’ak no planu avaliasaun determinadu, ne’ebé permite akompaña rezultadu sira durante tempu,” nia tenik.

Xanana mós konsidera katak, Timor-Leste nia adezaun ba Konvensaun Apostille ne’e importante hodi bele fasilita mobilidade sidadaun sira iha espasu CPLP.

“Iha perspetiva ida ne’e, Timor-Leste prepara hela nia adezaun ba Konvensaun Apostila. Ida-ne’e pasu importante ida atu fasilita ema no empreza sira-nia moris, simplifika autentikasaun dokumentu públiku sira nian,” nia reforsa.

Xanana esplika katak, dokumentu seguru ida no prosedimentu simples liu no klaru liu bele evita dezlokasaun, kustu no atrazu ba família ka empreza ida.

“Preparasaun adezaun Timor-Leste nian ba Konvensaun ida-ne’e sei akompaña ho servisu ne’ebé presiza no sidadaun sira komprende oinsá atu uza. Ami hakarak fasilita sirkulasaun dokumentu notariadu sira maibé mós prezerva konfiansa iha nia autentisidade,” nia dehan.

Jornalista     : Natalino Costa

Editora          : Julia Chatarina

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!