INTL no Paideia kontinua tradús lei ba lian Tetun atu fasilita komprensaun sidadaun sira

DILI, 28 Outubru 2026 (TATOLI)–Konsellu Diretivu Imprensa Nasionál Timor-Leste (INTL) no ekipa Estudu no Tradusaun Lei hosi Paideia Juiskonsultór no Advogadu kontinua tradús diploma legál sira hosi lian Portugés ba lian Tetun, hodi fasilita sidadaun sira asesu, lee no komprende lei sira-ne’ebé vigora iha Timor-Leste.

Prezidente Konsellu Diretivu INTL, Jaime Carvalho Correia, hateten katak semináriu ne’e organiza atu hametin kooperasaun entre instituisaun relevante sira no ekipa servisu tradusaun, hodi asegura katak lei sira ne’ebé publika iha Jornal da República bele komprende fásil liuhosi públiku.

Nia esplika katak tradusaun lei ba lian Tetun importante tebes, tanba sidadaun balun seidauk komprende ho di’ak lei sira-ne’ebé hakerek iha lian Portugés.

Nia hatutan katak, liuhosi servisu hamutuk ho instituisaun relevante sira, prosesu tradusaun bele kontinua no hadi’a, hodi garante katak informasaun jurídika sira to’o ba sidadaun hotu.

Jaime fó ezemplu kona-ba lei partidu polítiku nian, ne’ebé konsidera nu’udár lei importante ida-ne’ebé sidadaun sira presiza komprende, liuliu regra no prosedimentu sira-ne’ebé regula atividade partidu polítiku nian.

“Tanba ne’e, tradusaun lei tenke halo ho kuidadu no loloos, atu evita interpretasaun sala no fasilita komprensaun ba sidadaun sira. Entaun, semináriu ne’e mós sai oportunidade ida atu rona hanoin no kontribuisaun hosi reprezentante instituisaun sira, hodi buka solusaun hamutuk ba dezafiu sira-ne’ebé mosu iha prosesu tradusaun no implementasaun lei,” nia akresenta.

Iha parte seluk, Padre Júlio Crispim Ximenes Belo, nu’udár reprezentante hosi Paideia Juiskonsultór no Advogadu, hateten katak inisiativa Estudu no Tradusaun Lei kontinua tradús diploma legál sira hosi lian Portugés ba lian Tetun, hodi fasilita estudante direitu, profisionál jurídiku no komunidade tomak atu komprende lei sira-ne’ebé vigora iha Timor-Leste.

Ekipa tradusaun ne’e esplika katak objetivu prinsipál mak atu garante katak lei sira la’ós de’it komprende hosi ema ne’ebé domina lian Portugés, maibé móshosi sidadaun sira-ne’ebé komprende di’akliu lian Tetun.

Tanba ne’e, ekipa buka atu adapta liafuan no termu jurídiku sira hosi Portugés ba Tetun, tuir dezenvolvimentu lian Tetun no nesesidade komunidade nian.

“Dalaruma, lee lei iha lian Portugés sai difísil ba sidadaun balun. Tanba ne’e, ami koko atu halo tradusaun ida-ne’ebé fásil atu lee no komprende, maibé nafatin bazeia ba testu orijinál iha lian Portugés. Ne’e mak sai hanesan mensajen prinsipál hosi ekipa tradusaun ne’e,” nia dehan.

Ekipa ne’e mós temi katak iha tinan sira liubá, sira halo ona tradusaun ba lei no dokumentu jurídiku oioin, inklui lei penál, lei laborál no koletánea lei sira.

Iha tinan 2026, ekipa kontinua prepara tradusaun ba lei seluk, inklui lei komersiál no lei kona-ba aprovizionamentu no kontratu públiku.

Aleinde ne’e, ekipa mós prepara koletánea lei sira atu publika, hodi fasilita estudante no profisionál jurídiku sira asesu ba dokumentu legál ne’ebé tradús ona.

Prosesu tradusaun presiza tempu no análize kle’an

Padre Júlio Crispim Ximenes Belo dehan katak prosesu tradusaun lei la’ós servisu simples, tanba presiza etapa oioin atu asegura katak tradusaun ne’e loos no signifikadu termu jurídiku sira la lakon.

Nia esplika katak prosesu ne’e hahú hosi tradusaun individuál, kontinua ho revizaun no diskusaun iha grupu, no ikusmai liu hosi análize hosi jurista sénior sira.

“Durasaun ba tradusaun dokumentu ida bele to’o tinan ida, depende ba kompleksidade testu no prosesu revizaun ne’ebé presiza halo. Ekipa ne’e mós planeia atu dezenvolve anotasaun jurídika iha lian Tetun, atu ajuda lee-na’in sira komprende termu, prinsípiu no konteúdu lei nian. Anotasaun sira-ne’e sei sai hanesan materiál apoiu ba estudante direitu no komunidade ne’ebé hakarak aprende kona-ba sistema jurídiku,” Padre Júlio dehan.

Tradusaun lei ajuda sidadaun asesu ba justisa

Ekipa tradusaun ne’e konsidera katak, nu’udár Estadu Direitu Demokrátiku, Timor-Leste presiza garante katak sidadaun sira bele asesu no komprende lei sira-ne’ebé regula sira-nia moris.

Maski lei sira barak publika ona hosi instituisaun kompetente, asesu ba dokumentu no komprensaun kona-ba termu jurídiku sira nafatin sai dezafiu ba ema balun, liuliu estudante no sidadaun sira-ne’ebé la domina lian Portugés.

“Tanba ne’e, tradusaun ba Tetun sai dalan ida atu ajuda hametin koñesimentu jurídiku no fasilita asesu ba informasaun legál iha instituisaun públika, setór privadu no komunidade tomak,” nia esplika.

Ekipa ne’e subliña katak dezafiu boot liu mak buka liafuan Tetun ne’ebé loos atu reprezenta termu jurídiku hosi Portugés, tanba la’ós termu hotu-hotu mak iha tradusaun direta ne’ebé fásil atu komprende.

“Maibé ho esforsu ne’e, ekipa hein katak dokumentu jurídiku iha lian Tetun bele sai referénsia importante ba estudante, profisionál direitu no sidadaun sira, hodi aumenta komprensaun kona-ba lei no sistema justisa iha Timor-Leste,” nia konklui.

Lee notísia relevante:

• Governu klarifika imajen ba kapa livru Kódigu Sivíl Tetun anotada – notísia kona-ba publikasaun Kódigu Sivíl iha lian Tetun ho anotasaun, hodi fasilita públiku komprende lei sivíl.
• MJ pretende introduzir tétum como língua de ensino no Centro de Formação Jurídica e Judiciária – notísia kona-ba esforsu atu uza lian Tetun iha formasaun jurídika no judisiária.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade