Top

Bailoron naruk hamenus bee-moos, komunidade Loi-Ulu enfrenta difikuldade asesu bee

Bailoron naruk efeta tebes ba populasaun Suku Loi-Olo atu asesu bee-moos. Imajen TATOLI/Vitorino Lopes da Costa

VIKEKE, 19 Novembru 2026 (TATOLI)—Bailoron naruk ne’ebé akontese iha tempu ne’e hamenus rekursu bee-moos no afeta asesu bee ba komunidade Suku Loi-Ulu, Postu Administrativu Uatukarbau, Munisípiu Vikeke. Kondisaun ne’e obriga komunidade balun atu buka bee iha fonte seluk, inklui mota Irabere, tanba bee-matan ne’ebé normalmente fornese bee ba suku ne’e komesa maran.

Xefe Suku Loi-Ulu, Celestinho de Fátima Monteiro, dehan katak fenómeno El Niño ka bailoron naruk afeta ona vida komunidade, tanba sistema distribuisaun bee-moos ne’ebé liga bá suku ne’e la fornese bee durante besik semana rua.

“Ha’u sente katak fenómeno El Niño ne’ebé akontese agora ne’e afeta ona ita-nia komunidade, tanba rekursu bee-moos ne’ebé durante ne’e fornese ba suku kuaze semana rua ona laiha. Tanba ne’e, komunidade tenke ba hamoos bee-matan uluk, foin bee tun mai suku atu sira bele kuru. Maibé, agora bee-matan ne’e maran fali ona,” Celestinho de Fátima Monteiro dehan ba TATOLI, iha Postu Administrativu Uatukarbau, Kinta ne’e.

Nia esplika katak Suku Loi-Ulu iha aldeia lima, maibé aldeia tolu seidauk asesu sistema distribuisaun bee-moos, enkuantu aldeia rua asesu bee husi bee-matan Uaimata Lalele. Maski nune’e, impaktu bailoron naruk halo rekursu bee iha bee-matan ne’e komesa menus.

“Ha’u hanoin bailoron ida-ne’e sei kontinua to’o fulan-Dezembru. Bee-matan sira-ne’ebé iha área ne’e bele maran totál. Alternativa atu asesu bee-moos mak komunidade tenke ba kuru bee iha Mota Irabere, Suku Irabin de Cima,” nia haktuir.

Xefe suku ne’e manifesta preokupasaun katak, se bee-matan Uaimata Lalele maran totál, komunidade Suku Loi-Ulu sei obrigadu bá kuru bee iha Mota Irabere, ne’ebé distánsia husi suku ne’e besik kilómetru haat resin.

“Ita-nia bee-matan ne’ebé durante ne’e komunidade uza, agora nia rekursu bee menus tebes ona. Se fulan oin la udan, bee-matan ne’e bele maran totál. Komunidade tenke ba kuru bee iha Irabere, ne’ebé dook, no ida-ne’e sei difikulta liuliu ba inan-ferik sira,” nia enfatiza.

Tuir dadus administrasaun Suku Loi-Ulu, suku ne’e kompostu husi aldeia lima, ho totál uma-kain 240 no populasaun ema 1.156.

Aldeia Deni Hare iha uma-kain 31 ho populasaun ema 176; Aldeia Lau-Aba iha uma-kain 39 ho populasaun ema 197; Aldeia Assfada’e iha uma-kain 61 ho populasaun ema 274; Aldeia Builale iha uma-kain 56 ho populasaun ema 251; no Aldeia Lia-Buta iha uma-kain 53 ho populasaun ema 258.

Kontestu

Autoridade Protesaun Sivíl (APC-sigla portugeza) Timor-Leste, bazeia ba informasaun husi Diretoria Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG), aviza ona katak fenómeno El Niño 2026–2027 bele hamenus udan no aumenta temperatura iha Timor-Leste, ho impaktu ne’ebé bele kontinua to’o Abríl 2027.

Kondisaun ne’e bele hamosu bailoron naruk, menus bee-moos no afeta atividade agrikultura. Tanba ne’e, Governu husu komunidade atu jere no rai rekursu bee ho kuidadu, nu’udár medida preventiva atu hamenus impaktu husi fenómeno klimátiku ne’e.

Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:

  1. https://id.tatoli.tl/2026/10/08/apc-peringatkan-potensi-el-nino-di-timor-leste-hingga-april-2027/
  2. https://timor-leste.gov.tl/?lang=en&lang=pt&p=52980
  3. https://www.unicef.org/timorleste/stories/el-ni%C3%B1o26-27
  4. https://www.unicef.org/timorleste/stories/empowering-communities-develop-sustainable-water-catchment-systems-timor-leste

Jornalista: Vitorino Lopes da Costa

Editór: Xisto Freitas da Piedade

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!