Doutora Teresa António Madeira Soares hakoi iha Becusse

DILI, 19 Novembru 2026 (TATOLI)—Espoza Antigu Primeiru-Ministru, Rui Maria de Araújo, Matebian Doutora Teresa António Madeira Soares nia mate isin haloot ona iha semitériu publiku Becusse, hafoin selebra misa requiem iha igreja Balide.
Padre Kapellaun ba Universidade Nasionál Timor-Lorosae (UNTL), Pe. Nivio Correia Lebre, hateten antes Doutora Teresa António Madeira Soares moras ne’e, nia husu amu lulik sira atu reza ba nia durante hala’o tratamentu saúde iha rai-li’ur.
“Antes atu halo tratamentu iha rai liur Matebian Teresa Antonio Madeira husu amu lulik sira atu reza ba nia saúde durante iha tratamentu nia laran,” Nivio Correia Lebre esplika iha Omelia banhira prezide misa iha Igreja Paróquia Imaculada Conceição de Balide.
Ho fiar ida-ne’e mak matebian nia espirituál mantein ho Maromak nia gloria. Iha tinan 2024, Doutora hahú moras halo ona tratamentu iha rai-li’ur husu ba amululik sira atu reza, nune’e bele rekupera saúde.
“Antes Doutora ne’e halo tratamenutu nia husu ba ha’u katak amu reza mai ha’u, nune’e ha’u bele rekupera iha ha’u-nia moras ida-ne’e. Maibée la’ós ona oportunidade ona ba nia atu moris Iha mundu ida-ne’e, maibé husi matebian nia hanoin di’ak hodi husu orasaun ida-ne’e ba dalan di’ak ba nia klamar,” Amu lulik afirma.
Amu lulik ne’e esplika durante iha ospitál iha situasuan moras nia laran maibe nia fiel nafatin ba Maromak loro-loron iha nia moris.
“Orasaun mak importante atu hamoos ita-nia klamar no dehan katak Maromak hela besik ita maibé iha momentu ne’ebé nia moras husu nafatin orasaun atu nia bele mantein no fiel iha nia fiar,” nia dehan.
Iha fatin hanesan, Xefe Nasionál Korpus Eskutériu Timor-Leste, Laura Soares Abrantes sente triste banhira lakon nia amiga, mestra no edukadora ida-ne’ebé nia koñese dezde sei kiik.
“Ha’u atu hateten katak uluk sei kiik ami halo promesa hamutuk iha 28 Dezembru 1977 ami hamutuk ho amu sira hanesan amu Leão da Costa, padre jezuita sira seluk sasin sira-ne’e katak Doutora Nina ne’e ema ne’ebé mak di’ak ba tebes durante uluk to’o agora. Buat ne’ebé mak nia hetan mak husi eskutériu Timor-Leste ne’e ba oin to’o buras ba nafatin husi agrupamentu husi diozese tolu, ida iha arkeiioseze Dili, Dioseze Baucau no Maliana. Entaun, ensinamentu sira-ne’ebé mak aprende husi amu sira-ne’ebé mak lori grupu ne’e buras nafatin to’o ohin loron,” nia hateten.
Nia haktuir, matebian lori dever husi uma prinsipiu nasionalizmu sai ema ida-ne’ebé mak fiel no experta to’o observa buat hotu katak nia halo buat ida-ne’ebé mak nonook no la presiza atu hateten sai. Katak, buat ne’ebé mak nia halo maibé hakrak tanba kontribui saida de’it mak atu halo ba rai ho buat sira-ne’ebé mak nia hakarak atu oferese.
“Entaun, ami hotu lakon ona uma ativista, uma edukadora ne’ebé mak durante ne’e iha, ami-nia sorin nia moras nia nunka fó sai ba sé de’it. Maibé, fó hatene ha’u katak reza ba ha’u tanba ha’u moras ona. Tanba, nia ha’u-nia kolega dezde kiik-oan kedas to’o mai agora, nune’e bainhira nia moras nia hato’o katak kuidadu ita-boot sira-nia saúde ho diak ba,” nia dehan.
Xefe ne’e lembra katak, banhira nia ba segunda faze halo tratamentu saúde iha rai-li’ur nia hatene ona katak moras kankru servikal ne’e grave ona ne’ebé afeta ona ba nia isin.
“Banhira rona dehan doutora moras grave ona, ami-nia orasaun no lilin halakan nafatin akompaña nia to’o nia iis kotu. Hanesan kolega sente buat hotu lakon iha ha’u-nia hanoin tanba lakon ona amiga di’ak iha ha’u-nia moris,” nia dehan.
Hafoin ramata misa, sarani no amigu/amiga madre, padre no instuisaun sira, RENETIL, profisionál saúde sira, estudante sira hato’o sentidu kondolénsia ikus ba família matebian hafoin translada ba iha semitériu públiku Becusse.
Biografia Dadak[1]
- Teresa Antonio Madeira Soares moris iha Dili iha loron 16 Fevereiru 1966. Hahú ensinu báziku iha eskola Canossiana Balide iha tinan 1972, kompleta 4ª klasse ensinu báziku iha Escola Externato de São José iha tinan 1977, no kompleta 7º Ano dos liceus iha tinan 1985, iha eskola ne’ebé hanesan. Hafoin remata 7ºAno dos Liceus, kontinua hanorin disiplina biologia no matematika iha Externato de São Jose, durante tinan letivu 1985 no 1986.
- Iha 28 Dezembro 1977 Teresa Antonio Madeira Soares halo promessa avezinha iha Corpo Escuteiros Catolicos Diocese Dili, hafoin, iha tinan 1983, halo promessa no hala’o knaar nu’udar dirigente.
- Iha 1986 kontinua estudus iha Indonesia, iha kursu medisina jeral iha Univeristas Sebelas Maret, hafoin transfere iha tinan 1987, ba kursu medisina dentária iha Universitas Mahasaraswati, Depansar, Bali.
- Enquanto hala’o estudus universitárius iha Bali, hahu tinan 1989, Teresa Antonio Madeira Soares partisipa ativamente nu’udar membru juradu iha atividade Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL) ho naran kódigu ‘’Inohar’’. Atividade sira ne’ebé Inohar hola parte iha RENETIL nia laran inklui reuniaun regular sira, Kongresu dahuluk RENETIL, no seluk tan. Inohar mos partisipa iha enkontru sira ho ema estranjeiru hodi halo advokasia ba kazu autodeterminasaun Timor-Leste nian, hanesan ‘reportagem’ ne’ebé palhaço Batatinha halo iha RTP internacional iha tinan 1990, no mos atividade seluk hanesan suku bandeira FALINTIL no bandeira RENETIL, no sai mos mensageira ka ema nebé lori dokumentu Luta Libertação Timor-Leste nian, husi Frente Diplomatica ba Frente Clandestina no Frente Armada, no hosi Frente Armada no Frente Clandestina ba Frente Diplomatica. Iha tinan 1991, waihira atu lori documento ida husi Comandante-em-Chefe das FALINTIL husi Dili ba Bali no haruka ba Dr Ramos-Horta nuudar representante especial Comandante-em-Chefe das FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão fo’o naran código ‘’Kalohan’’, ho nota ida iha envelope ho lain Português, nebé iha lian Tetun mais ou menos signifika: ‘’há’u fo’o naran Kalohan, tamba ó sei lori surat ida ne’e, semo iha lalehan ho aviaun, hodi bele haruka ba Sanak To’os’’.
- Hafoin restaura independénsia, iha tinan 2007 Teresa António Madeira Soares remata ninia kursu medisina dentária iha Fiji, no servisu nuudar médica dentista iha Sentru Saúde Becora durante tinan 3. Hafoin, iha tinan 2010 hahú kursu mestradu saúde publica iha Universidade New South Wales, no konklui iha tinan 2012, ho espesializasaun iha promosaun saúde. Iha tinan ida ne’e duni, fila mai Timor-Leste, servisu iha Departamento Promoção Saúde, Ministério Saúde. Hafoin liu tiha tinan balun, transfere ba saí docente iha Fakuldade Ciencias de Saúde, UNTL, to’o ohin loron.
- Iha UNTL Teresa Antonio Madeira Soares ezerse kargu lubuk ida, hahu husi dosente babain, Vice-decana Assuntos Académicos Fakuldade Ciencias de Saúde, Pro-reitora ba Provedoria no Aconselhamento (PRAPA) no mos Diretora Policlinica Universitária.
- Iha área formasaun karáter joven nian, liu hosi escutismo católico, hafoin restaura independensia iha Timor-Leste, dirigente Teresa António Madeira Soares hala’o knaar nu’udar 1ª Secretária Agrupamento CORIMA, Balide, hosi tinan 2015 to’o 2023, hafoin eleita iha Conselho Nacional CEC-TL nu’udar Secretária Nacional Conselho Fiscal e Jurisdição CEC TL, período Maio 2026 to’o Maio 2030.
- Iha área profissão midisina dentária, Teresa Antonio Madeira Soares assumi knaar nu’udar Presidente Associação Dentária Timor-Leste (ADETIL) durante tinan barak, hodi kontribui ba assuntu politika no estratéjia iha área saúde oral iha Timor-Leste.
- Iha periudu fulan barak, durante tinan 2024, 2025, no 2026, wainhira nia hetan moras cancer, no tenki hala’o tratamento intensivu iha Kuala Lumpur Malasia, Teresa Antonio Madeira Soares nafatin hala’o ninia kna’ar iha UNTL nu’udar dosente, no nu’udar orientador ba estudante sira nia monografia.
[1] Autoria de Rui Maria de Araújo, 19 de Novembro de 2026
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

