Top

SEAK no CN-UNESCO hametin esforsu atu prezerva patrimóniu kultura imateriál

Sekretaria Estadu Arte no Kultura (SEAK) hamutuk ho Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO (CN-UNESCO) hala’o sosializasaun kona-ba patrimóniu kultura imateriál, hodi identifika no rekolla informasaun kona-ba elementu kulturál ne’ebé eziste iha munisípiu hotu-hotu iha Timor-Leste. Imajen TATOLI/Osória Marques

DILI, 19 Novembru 2026 (TATOLI)—Sekretaria Estadu Arte no Kultura (SEAK) hamutuk ho Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO (CN-UNESCO) hametin sosializasaun kona-ba patrimóniu kultura imateriál, hodi identifika no rekolla informasaun kona-ba elementu kulturál ne’ebé eziste iha munisípiu hotu-hotu iha Timor-Leste.

Inisiativa ho objetivu atu hasa’e koñesimentu komunidade nian kona-ba importánsia patrimóniu kultura imateriál, no prepara prosesu peskiza no dokumentasaun ba elementu kulturál sira-ne’ebé presiza salvaguarda no tranzmite ba jerasaun tuirmai.

Sekretaria Estadu Arte no Kultura (SEAK) hamutuk ho Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO (CN-UNESCO) hala’o sosializasaun kona-ba patrimóniu kultura imateriál, hodi identifika no rekolla informasaun kona-ba elementu kulturál ne’ebé eziste iha munisípiu hotu-hotu iha Timor-Leste. Imajen TATOLI/Osória Marques

Diretór Nasionál Patrimóniu Kultura iha SEAK, Manuel Ximenes Smith, afirma katak Timor-Leste hahú sai membru UNESCO iha tinan 2003. Enkuantu, iha tinan 2016, nasaun ne’e ratifika konvensaun UNESCO tolu, ne’ebé mak Konvensaun 2003 kona-ba Salvaguarda Patrimóniu Kultura Imateriál, Konvensaun 2005 kona-ba Protesaun no Promosaun Diversidade Espresaun Kultura, no Konvensaun 1972 kona-ba Protesaun Patrimóniu Munduál Kultura no Naturál.

Nia esplika katak, liuhosi konvensaun hirak-ne’e, Governu hamutuk ho UNESCO kontinua halo sosializasaun ba komunidade atu hasa’e sira-nia koñesimentu kona-ba konteúdu no importánsia konvensaun sira-ne’e.

Diretór Nasionál Patrimóniu Kultura iha SEAK, Manuel Ximenes Smith. Imajen TATOLI/Osória Marques

“Atividade ne’ebé ita realiza ohin no sei kontinua aban, durante loron rua, foka liuliu ba Konvensaun 2003, ne’ebé ko’alia kona-ba salvaguarda Patrimóniu Kultura Imateriál. Tinan-tinan ita halo sosializasaun ba komunidade atu sira bele komprende kle’an liután konteúdu konvensaun hirak-ne’e. Maibé, agora ita foka liuliu ba Konvensaun 2003,” Manuel Ximenes Smith dehan ba jornalista sira iha Salaun Ian Martin, INFORDEPE, Dili, Kinta ne’e.

Nia hatutan katak, tuir polítika Governu nian, SEAK servisu hamutuk ho UNESCO atu haforsa koñesimentu komunidade kona-ba oinsá atu haree, rekoñese no identifika patrimóniu kultura imateriál ne’ebé eziste iha sira-nia komunidade.

“Tanba ita ko’alia kona-ba Patrimóniu Kultura Imateriál, ita labele haree de’it hanesan buat materiál. Patrimóniu Kultura Imateriál mak hanesan memória moris ida-ne’ebé lori ema husi pasadu to’o futuru. Nune’e, kultura ne’e sei la lakon, tanba ema rasik mak prodús no tranzmite. Bainhira ema sei eziste, kultura ne’e kontinua moris,” nia esplika.

Manuel Ximenes Smith esplika katak patrimóniu kultura imateriál inklui fiar tradisionál, rituál tradisionál, múzika, arte performativa, indústria kriativa no tais. Elementu kulturál hirak-ne’e mai husi matenek tradisionál ne’ebé jerasaun ida tranzmite no dezenvolve ba jerasaun tuirmai.

“Alende ne’e, ita-nia múzika, arte performativa, indústria kriativa no tais, hotu-hotu ne’e mak produtu husi matenek tradisionál ne’ebé transforma no dezenvolve husi liman-rohan beiala sira,” nia afirma.

Iha parte seluk, Sekretáriu Ezekutivu Komisaun Nasionál UNESCO (CN-UNESCO), Luís Nívio de Fátima Soares, afirma katak Fórum Nasionál kona-ba Patrimóniu Kultura Imateriál ne’e kontinua apoia esforsu nasionál ne’ebé SEAK hahú ona atu prezerva no promove patrimóniu kulturál Timor-Leste nian.

Luís Nívio esplika katak, bazeia ba Dekretu-Lei N.º 35/2023, loron 31 fulan-Maiu, CN-UNESCO iha misaun atu apoia Governu iha implementasaun programa, objetivu no atividade sira, inklui konvensaun UNESCO nian.

Nia hatutan katak fórum ne’e sai oportunidade atu fahe koñesimentu kona-ba prátika no patrimóniu kulturál, inklui tradisaun oioin, espresaun orál, rituál, festivál, arte performativa, artezanatu tradisionál, koñesimentu kona-ba natureza no prátika kulturál seluk ne’ebé komunidade kontinua mantein.

Sekretáriu Ezekutivu Komisaun Nasionál UNESCO (CN-UNESCO), Luís Nívio de Fátima Soares. Imajen TATOLI/Osória Marques

“Prezensa imi-boot sira-nian iha loron ohin hatudu kompromisu hamutuk atu salvaguarda, prezerva no promove patrimóniu kulturál ne’ebé forma ita hotu-nia identidade no sai orgullu ba povu Timor-Leste,” Luís Nívio tenik.

Nia hatete katak, depoizde faze inisiál ne’e, projetu sei kontinua iha tinan oin-mai liuhosi peskiza kle’an kona-ba elementu patrimóniu kultura imateriál ne’ebé sei hili husi munisípiu idaidak.

Nia subliña katak investigadór no peritu sira sei servisu besik ho komunidade no pratikante kulturál sira atu dokumenta istória, karakterístika, métodu tranzmisaun, funsaun sosiál, estatutu atuál no nesesidade salvaguarda ba elementu kulturál hirak-ne’e.

Rezultadu peskiza ne’e sei kontribui ba dezenvolvimentu no atualizasaun Inventáriu Nasionál Patrimóniu Kultura Imateriál Timor-Leste nian.

“Liuhosi kolaborasaun ida-ne’e, Timor-Leste iha oportunidade atu hametin baze nasionál ba salvaguarda Patrimóniu Kultura Imateriál, liuhosi peskiza, dokumentasaun no dezenvolvimentu inventáriu ne’ebé sistemátiku,” nia dehan.

Tuir Luís Nívio, apoiu ne’e sai parte husi projetu ho durasaun tinan rua, ne’ebé dedika ba peskiza kle’an no dokumentasaun patrimóniu kultura imateriál iha nasaun tomak.

Nia enfatiza katak salvaguarda patrimóniu kultura imateriál mak responsabilidade ema hotu nian, atu asegura katak patrimóniu kulturál Timor-Leste nian kontinua moris no tranzmite husi jerasaun ida bá jerasaun seluk.

“Ita bele garante katak patrimóniu kulturál moris Timor-Leste nian nafatin no kontinua tranzmite husi jerasaun ida bá jerasaun seluk,” nia afirma.

Mudansa moderna ameasa kontinuidade tradisaun kulturál

Xefe Suku Babulu, Postu Administrativu Same, Alice de Jesus, manifesta preokupasaun kona-ba posibilidade patrimóniu kultura imateriál Timor-Leste nian atu lakon, tanba mudansa oioin ne’ebé akontese iha era moderna. Nune’e, nia konsidera katak presiza esforsu hamutuk atu mantein no prezerva identidade kulturál nasionál.

Xefe Suku Babulu, Postu Administrativu Same, Alice de Jesus. Imajen TATOLI/Osória Marques

“Tanba ita haree katak iha era agora, ita enfrenta mudansa barak. Nune’e, Timor-Leste tenke mantein nia identidade kulturál. Ezemplu, hanesan ita haree iha vídeo badak ne’ebé aprezenta ohin, maioria prátika kulturál hirak-ne’e ita la halo ona,” Alice haktuir.

Alice de Jesus fó ezemplu kona-ba produsaun tais. Tuir nia observasaun, tais ne’ebé prodús iha rai-li’ur komersializa barak liu kompara ho tais orijinál Timor-Leste nian.

Kona-ba tradisaun bua-malus, nia mós manifesta preokupasaun katak, se laiha sosializasaun no edukasaun ba komunidade, jerasaun foun sira bele lakon koñesimentu kona-ba signifikadu no importánsia tradisaun ne’e.

“Ita haree rasik, uma-kain barak, kuaze bainhira bainaka mai, sira la uza ona bua-malus atu simu bainaka, maibé fó de’it kafé. Ne’e akontese tanba mudansa iha era moderna. Entaun, Governu tenke halo sosializasaun atu prezerva ita-nia identidade kulturál, hodi labele lakon,” nia esklarese.

Enkuantu, Lia-na’in Munisípiu Bobonaru, Tito Francisco dos Santos, afirma katak komunidade iha Bobonaru kontinua uza bua-malus iha serimónia kulturál sira, nu’udár símbolu atu simu no fó respeitu ba bainaka.

“Ami kontinua utiliza bua-malus iha serimónia kulturál sira, hodi fó ba bainaka sira-ne’ebé mai partisipa iha ami-nia serimónia,” nia tenik.

Nia esplika katak, iha tradisaun fetosan-umane, família mane iha obrigasaun atu prepara belak, hamutuk ho karau sanulu (10) no osan US$10.000, nu’udár parte husi prosedimentu tradisionál iha kultura ne’e.

Tito Francisco hatutan katak komunidade Bobonaru kontinua halo esforsu atu prezerva patrimóniu kulturál sira no tranzmite ba jerasaun foun, atu sira labele haluha identidade kulturál ne’ebé sai parte importante husi istória no moris povu Timor-Leste nian.

Kontestu

Timor-Leste ratifika Konvensaun UNESCO 2003 kona-ba Salvaguarda Patrimóniu Kultura Imateriál iha 31 Outubru 2016, nu’udár kompromisu nasionál atu identifika, dokumenta, prezerva no promove patrimóniu kulturál ne’ebé tranzmite hosi jerasaun ida bá jerasaun seluk.

Iha tinan 2021, UNESCO inklui tais tradisionál Timor-Leste nian iha Lista Patrimóniu Kultura Imateriál ne’ebé Presiza Salvaguarda Urjente (List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding).

Rekonhesimentu ne’e hatudu katak tais iha importánsia boot ba identidade kulturál nasionál, maibé mós presiza esforsu kontínuu atu proteje matenek, téknika te’in no tranzmisaun bá jerasaun foun sira.

Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:

  1. https://www.unesco.org/en/countries/tl/conventions
  2. https://ich.unesco.org/en/USL/tais-traditional-textile-01688
  3. 3. Government of Timor-Leste – The Government welcomes the classification of Tais as Intangible Culture Heritage of Humanity by UNESCO

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!