Falta alkatraun no folin simentu sa’e, atraza reabilitasaun estrada rurál iha Baukau

BAUKAU, 19 Novembru 2026 (TATOLI)—Falta materiál konstrusaun, liuliu alkatraun, no aumentu folin simentu iha merkadu afeta implementasaun projetu reabilitasaun estrada rurál iha Munisípiu Baukau.
Koordenadór Tékniku Ministériu Obra Públika (MOP) Destakadu Munisípiu Baukau, Diego Cipriano Caleza, esplika katak empreiteiru sira (kontratór) enfrenta difikuldade atu hetan alkatraun no simentu iha merkadu, liuliu ba projetu estrada iha área rurál ne’ebé difísil atu asesu. Kondisaun ne’e, hamutuk ho aumentu folin materiál, afeta kapasidade empreiteiru sira atu kontinua servisu tuir estimativa orsamentu inisiál.
“Situasaun ne’e afeta kapasidade empreiteiru sira atu kumpre servisu tuir estimativa orsamentu inisiál,” Diego Caleza dehan iha nia serbisu fatin, Vila Nova, Baukau, Kinta ne’e.
Caleza relata katak projetu reabilitasaun estrada iha área Badumori hetan ona pagamentu, maibé seidauk bele kontinua tanba falta alkatraun. Situasaun hanesan ne’e mós akontese iha projetu estrada iha Suku Samalari, Postu Administrativu Baukau Vila, ne’ebé seidauk konkluidu, ho serbisu restu iha distánsia metru 67. Problema hanesan ne’e mós akontese iha estrada husi Ailemilari to’o Samagia, Suku Tekinomata, Postu Administrativu Laga.
Aleinde falta alkatraun, aumentu folin materiál seluk, hanesan simentu, mós afeta kalkulasaun orsamentu inisiál ne’ebé determina ona iha kontratu entre empreza no Governu, liuhosi MOP.
“Folin simentu ne’ebé antes estima entre US$4,35 to’o US$4,50 kada saku, agora sa’e ona to’o US$5,50,” Caleza haktuir.
Nia argumenta katak ekipa téknika MOP buka hela solusaun ba problema ne’e. Tuir nia, iha planu atu aprezenta proposta rezolusaun kona-ba diferensa folin materiál, atubele hetan solusaun ne’ebé permite projetu estrada sira iha Munisípiu Baukau kontinua no konklui tuir planu. Maibé, to’o agora seidauk iha desizaun husi nivel nasionál.
Tinan 2026 ne’e, projetu reabilitasaun estrada rurál iha Baukau kompostu pakote ualu, ho estensaun totál kilómetru 20,7, ne’ebé implementa iha postu administrativu tolu, mak Baukau Vila, Kelikai no Laga.
Pakote dahuluk, ho estensaun kilómetru tolu, implementa iha Suku Seisál, iha dalan husi estrada nasionál bá Age, Postu Administrativu Baukau Vila.
Pakote daruak no datoluk, ho estensaun hamutuk kilómetru lima, implementa iha Postu Administrativu Kelikai, iha dalan husi Lawaliu to’o Suku Makalaku.
Pakote dahaat to’o daneen, ho estensaun hamutuk kilómetru 7,25, implementa iha Postu Administrativu Kelikai, husi Lakuliu bá Lakudala to’o Uaibitai.
Pakote dahitu implementa iha Postu Administrativu Matebian, iha dalan husi Laisorulai bá Suku Maluru, ho estensaun kilómetru 2,6.
Enkuantu, pakote ikus (ualu) implementa iha Postu Administrativu Laga, iha dalan husi Atelari bá Borudua, ho estensaun kilómetru 2,8.
Projetu hirak-ne’e implementa tuir padraun konstrusaun estrada rurál, ho tipu konstrusaun rua. Pakote neen sei reabilita ho tipu plain concrete, enkuantu pakote rua seluk sei uza tipu fiber concrete.
Entretantu, tuir planu mestre, estrada rurál iha Munisípiu Baukau iha estensaun totál kilómetru 303. Husi total ne’e, estrada ho estensaun liu kilómetru 212 reabilitadu ona, enkuantu estrada ho estensaun kilómetru 260 presiza atensaun husi Governu.
Kontestu
Governu Timor-Leste aprova ona ajustamentu temporáriu ba folin referénsia unitária kombustivel, simentu no betuminozu ne’ebé uza iha obra públika, iha reuniaun Konsellu Ministru loron 21 Outubru 2026.
Desizaun ne’e bazeia ba proposta Ministru Obra Públika, tanba aumentu folin materiál hirak-ne’e iha merkadu nasionál no internasionál. Liuhosi medida ne’e, Agência de Desenvolvimento Nacional (ADN) sei atualiza folin referénsia ba kombustivel US$1,65 kada litru, simentu US$5 kada saku no betuminozu US$1,25 kada kilógrama, atu ajusta kustu implementasaun obra públika ho kondisaun merkadu atuál no asegura kontinuidade projetu infraestrutura sira.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- https://pt.tatoli.tl/2026/10/21/governo-ajusta-precos-de-referencia-do-combustivel-cimento-e-betuminoso-para-obras-publicas/
- https://id.tatoli.tl/2026/10/21/dampak-konflik-global-timor-leste-sesuaikan-harga-acuan-material-konstruksi/
- https://timor-leste.gov.tl/?lang=pt&p=53148
- https://mop.gov.tl/en/projects/list/?mun=BA
- https://mop.gov.tl/en/municipalities/ba/
Jornalista: Natalino Belo
Editór: Xisto Freitas da Piedade

