Timoroan na’in-rua iha Koreia prepara livru konversasaun Koreia-Tetun ba traballadór

DILI, 19 Novembru 2026 (TATOLI) – Timoroan na’in-rua ne’ebé servisu iha Repúblika Koreia, Daniel Noronha no Soares Babo Albino, prepara hela livru konversasaun lian Koreia ho esplikasaun iha lian-Tetun, atu fasilita komunikasaun no fó matadalan ba traballadór Timoroan sira ne’ebé hela no servisu iha nasaun ne’e.
Esbosu livru ne’e entrega ona ba Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, iha 6 Novembru 2026, iha Seoul, durante vizita ofisiál Estadu ba Repúblika Koreia.
Tuir Choi Chang Won, peskizadór sénior iha Korea University ne’ebé akompaña prosesu edisaun livru ne’e, bainhira publika, livru ne’e sei sai livru dahuluk iha Repúblika Koreia ne’ebé nia autór hotu-hotu mak sidadaun Timor-Leste.
Livru ho títulu “Livru Konversasaun Koreia–Tetun: Diálogu no Matadalan Moris ba Traballadór Timoroan iha Koreia” iha versaun esbosu ne’ebé entrega ba Prezidente Ramos-Horta, ho kapítulu 16 no unidade 80.
Kontéudu kobre moris loroloron traballadór nian
Kontéudu livru ne’e inklui diálogu kona-ba situasaun loroloron ne’ebé traballadór Timoroan sira enfrenta, hahú husi loron dahuluk iha kompañia no dormitóriu, rejistu estranjeiru, loke konta bankária, lee folla saláriu, seguransa iha fatin-servisu, asesu ba ospitál, kontratu no vistu, to’o preparasaun atu fila ba Timor-Leste.
Livru ne’e mós inklui kapítulu espesífiku kona-ba servisu iha tasi no atividade kultivasaun ikan, ne’ebé sai área importante ida ba traballadór Timoroan sira iha Repúblika Koreia.
Kada unidade iha diálogu ida no seksaun “Matadalan” iha lian-Tetun, ne’ebé esplika sistema, prosedimentu, dokumentu no informasaun kona-ba kontaktu instituisaun relevante sira atu ajuda traballadór Timoroan komprende sira-nia direitu no obrigasaun durante servisu iha nasaun ne’e.
Iha prefásiu livru nian, autór na’in-rua hakerek katak, “Tinan balun iha Koreia bele fó buat barak liu saláriu”, nu’udar mensajen kona-ba importánsia esperiénsia, koñesimentu no kapasidade ne’ebé traballadór sira bele hetan durante sira hela iha rai-li’ur.
Sé mak autór na’in-rua ne’e?
Daniel Noronha hetan lisensiatura iha Komérsiu no Turizmu husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), iha 2024, no Edukasaun Lian Koreia husi Korea Soongsil Cyber University, iha 2026. Enkuantu Soares Babo Albino hela ona iha Repúblika Koreia dezde 2018 no estuda iha área hanesan.
Autór na’in-rua ne’e mós ko-autór ba Disionáriu Lian Koreia–Tetun, ne’ebé Korea University publika iha 2025.
Iha preparasaun livru konversasaun ne’e, Albino responsabiliza aan atu revee unidade dahulu (1) to’o 40, enkuantu Noronha revee unidade 41 to’o 80.
Oinsá entrega esbosu ne’e akontese?
Iha 06 Novembru 2026, hafoin enkontru simeira bilaterál ho Prezidente Repúblika Koreia, Lee Jae Myung, Prezidente Ramos-Horta entrega kondekorasaun ba ema na’in-ualu iha Múzeu Nasionál Demokrasia Koreia, iha Yongsan, Seoul.
Hafoin serimónia kondekorasaun ramata, padre Koreanu ida ho naran João, ne’ebé simu kondekorasaun iha loron ne’ebá, entrega esbosu livru konversasaun Koreia–Tetun ba Prezidente Ramos-Horta.
Entrega ne’e hala’o tuir pedidu husi Choi Chang Won, peskizadór sénior iha Korea University no Eis-dosente iha UNTL ne’ebé akompaña prosesu edisaun livru ne’e.
Autór na’in-rua la marka prezensa iha serimónia entrega esbosu livru ne’e tanba kontinua ho sira-nia atividade servisu.
Iha enkontru simeira bilaterál, líder na’in-rua konkorda atu hametin kooperasaun iha área traballu, inklui Sistema Employment Permit System (EPS), no habelar ensinu lian-Koreia iha Timor-Leste.
Liu livru ida de’it: Kontribuisaun ba nasaun
Daniel Noronha hateten katak livru ne’e la’ós de’it publikasaun ida, maibé mós kontribuisaun ho signifikadu ba nasaun no jerasaun futuru.
“Ida-ne’e liu livru ida de’it. Ida-ne’e kontribuisaun ida ho signifikadu ba ami-nia rain no ba ami-nia futuru,” Noronha afirma.
Enkuantu, Soares Babo Albino hateten katak traballadór Timoroan sira ne’ebé ba servisu iha rai-li’ur la’ós buka de’it rendimentu, maibé mós iha oportunidade atu aprende, dezenvolve kapasidade no prepara aan atu bele kontribui ba dezenvolvimentu nasaun bainhira fila fali ba Timor-Leste.
Planu publika iha 2028 – volume rua
Tuir planu, autór na’in-rua sei fahe versaun esbosu ne’e ba volume rua, ho objetivu atu publika iha inísiu tinan-2028.
Volume dahuluk ho títulu “Moris Loroloron”, sei inklui kapítulu ida (1) to’o ualu (8) no unidade ida (1) to’o 40, ne’ebé ko’alia kona-ba kumprimentus, moris loroloron, fulan dahuluk iha Koreia, oras servisu no saláriu, seguransa, saúde no estudu.
Jornalista: Anito Soares
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

