ANPM utiliza Portu Tibar sai baze lojístiku iha prosesu dezmantelamentu Bayu-undan

DILI, 10 outubru 2022 (TATOLI)–Prezidente Autoridade Nasionál no Minerál (ANPM), Florentino Mateus Soares Ferreira, hateten, ANPM sei utiliza Portu Tibar nu’udar baze apoiu lojístiku durante prosesu dezmantelamentu iha kampu petrolíferu, Bayu-undan.

“Ita sei utiliza Portu Tibar sai hanesan baze apoiu lojístiku, ne’ebé sei la bá Austrália,” Prezidente ANPM hateten hafoin partisipa iha audénsia públika Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2023 ho Komisaun D ne’ebé trata asuntu ekonomia no dezenvolvimentu, iha rezidénsia ofisiál Prezidente Parlamentu Nasionál iha Farol, segunda ne’e.

Nia dehan, preparasaun la’o di’ak tanba ANPM halo akordu dezmantelamentu ho empreza Santos, ne’ebé hosi akordu ne’e autoridade sei kumpre tuir intermu kondisaun ne’ebé presiza halo tanba Production Sharing Contract (PSC) sei hotu.

“Iha akordu ne’ebé ita sei diskute atu haree kona-ba prosesu dezmantelamentu, ne’ebé sei suspende operasaun hafoin tama ba faze dezmantelamentu ne’ebé mak sei lori tempu tinan-tolu to’o haat. Ita-nia foku maka atu fó oportunidade ba timor-oan liuhosi kontíudu lokál,” nia akresenta.

Notísia relevante: Projetu CCS sai alternativa bainhira mina iha kampu Bayu-undan maran

Enkuantu, kustu ba dezmantelamentu hamutuk biliaun $1,3 no osan ne’e eziste ona desde produsaun mina iha kampu Bayu-undan.

“Osan tau ketak ona, osan ne’e hamutuk ho empreza no agora hein ezekuta de’it. Ita hakarak timor-oan partisipa liuhosi fornesementu sasán no servisu ba tinan tolu ka haat tuir mai,” nia tenik.

Iha biban hanesan, Ministru Petróleu no Minerál (MPM), Víctor da Conceição, hateten, tanba osan ba dezmantelamentu iha ona, husu atu jere ho di’ak.

“Empreza Santos no ANPM daudaun diskute hela oinsá uza osan ne’e ho didi’ak, nune’e bele to’o, kuandu la to’o ita atu foti osan iha ne’ebé, ne’ebé husu jere didi’ak, restu di’ak liután,” Ministru adianta.

Produsaun mina iha kampu Bayu-undan iha tinan ikus menus

Tuir Prezidente ANPM, Florentino Soares Ferreira, produsaun iha kampu petrolífera Bayu-undan hahú menus iha tinan 2019 to’o 2020, ne’ebé produsaun tun pur volta 18.000 barril ba petróleu brutu no produsaun gás tun ba millaun 400 kada loron.

Produsaun tun tanba kampu ne’e prodús ona durante tinan 16 to’o 17, ne’ebé hahú produsaun iha tinan 2004.

“Timor-Leste nia rekursu renovável sira, dahuluk sa’e maka’as maibé bainhira produsaun barak, tenke tun ka iha diminuisaun naturál, ne’ebé labele evita, to’o tempu nia maran ona entaun ita bele desmantela,” nia tenik.

Nune’e, empreza Santos hatama proposta ida iha agostu 2020 atu halo perfurasaun ba postu tolu, ne’ebé momentu ne’ebá hatudu kampu hahú hatudu diminuisaun produsaun.

“Ita-nia rejime difísil oituan, tanba kampu ne’ebé prodús bainhira empreza sira fura atu hetan ka la hetan ita selu nafatin sira, entaun ida-ne’e susar, maibé iha momentu ne’ebá ita konsege halo ezersísiu no avaliasaun ikus mai fó mai ita katak bainhira posu tolu ne’e maran hotu, Estadu la lakon buat ida, entaun ita foti desizaun atu halo perfurasaun no hahú perfurasaun posu dahuluk iha maiu 2021, posu daruak iha fulan-juñu hetan no posu datoluk mós hetan mina,” nia haktuir.

Produsaun iha posu tolu di’ak

Produsaun posu tolu iha Bayu-undan iha aumentu, ne’ebé produsaun uluk 18.000 barril kada loron bele to’o 30.000 barril kada loron, enkuantu produsaun gas sa’e, ne’ebé uluk millaun 400 Ccf kada loron agora sai ba millaun 650 Ccf kada loron.

Santos atualmente iha partisipasaun 43,4% hanesan operadór iha kampu Bayu-undan, SK E&S (25%), INPEX (11,4%), ENI (11%), JERA (6,1%), Tokyo Gas (3,1).

Durante ne’e, projetu Bayu-undan kontribui ona reseita hodi finansia despeza Estadu, ne’ebé akumula iha fundu petrolíferu ho saldo atuál biliaun $18 resin.

Jornalista   : Antónia Gusmão

Editora        : Julia Chatarina