MAKLN organiza espozisaun dokumentu istóriku rezisténsia Timor-Leste

DILI, 29 fevereiru 2024 (TATOLI)—Ministériu Asuntu Kombatente no Libertasaun Nasionál (MAKLN) organiza espozisaun dokumentu istóriku rezisténsia Timor-Leste durante loron-haat, hahú loron 28 fevereiru to’o 02 marsu, hahú tuku 09:00 to’o 17:00 lorokraik, iha ámbitu komemorasaun loron nasionál veteranu ba dala-hitu, ne’ebé kada tinan monu iha loron 03 marsu.
Sekretaria Jerál Komisaun Organizadora ba Espozisaun, Ilda Maria da Conceição ‘Wairaha’, hateten, objetivu organiza atividade ne’e tanba foin-sa’e sira barak seidauk hatene istória funu, ho ida-ne’e liuhosi espozisaun, komisaun hakarak fó hatene situasaun funu uluk, ne’ebé FALINTIL sira halo esforsu luta ba ukun rasik-an.
“Hela loron hira ita komemora loron veteranu, entaun ita hakarak halo espozisaun ba sasán, ai-han no dokumentu sira ne’ebé uluk FALINTIL sira uza, hodi fó hatene ba públiku no vizitante sira, liu-liu estudante foin-sa’e sira bele mai haree direitamente no sei hetan esplikasaun direita hosi ami oinsá bele mosu 03 marsu ne’e, nune’e bele hatene istória funu inklui hatene sasán saida de’it uza ba funu no ai-han saida de’it mak durante ne’e han iha ai-laran to’o ukun-an,” Ilda Maria da Conceição ‘Wairaha’, informa ba Agência Tatoli, iha salaun 03 marsu Maubai, Comoro, kinta ne’e.
Notísia relevante : CMCLN Oé-Cusse ajenda atividade haat komemora loron veteranu
Ministru Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál, Gil da Costa Monteiro ‘Oan Soro’ halo abertura espozisaun iha salaun 03 marsu Maubai, Comoro.
Atividade ne’e envolve mós ho Arkivu Muzeu Rezisténsia Timor-Leste (AMRT), Centro Nacional Chega, Institutu Públiku (CNC,I.P), Komité 12 Novembru no Asosiasaun Eis Prizoneiru Politiku (ASEPPOL).
MAKLN rasik halo aprezentasaun pistola no kilat, hahú hosi metra to’o kilat baibain, dokumentu hahú mapamentu funu to’o estrutura membru 10 Governu Repúblika Demokrátika Timor-Leste 1975, medalla kondekorasaun ba veteranu, veterana sira no ai-han sira ne’ebé uluk FALINTIL sira han iha ai-laran hanesan kumbili, koto moruk, lehe, maek, hakar, ramos no seluk tan, enkuantu parte ASEPPOL, CNC,I.P, Komité 12 Novembru no AMRT sira aprezenta imajen no dokumentu sira ne’ebé durante ne’e rekolla.
Iha fatin hanesan, vizitante João Pinto, espresa sentimentu kontente tanba liuhosi espozisaun ne’e nia bele hatene istória funu no hatene hahán saida mak durante ne’e luta-na’in sira han hodi aguenta moris ba luta to’o hetan ukun-an.
Tema ba komemorasun loron nasionál veteranu ba tinan ne’e maka ‘Juntos marcharemos para o futuru” espíritu maubai nian ‘Hamutuk ita la’o ba oin’.
Tuir ajenda ba komemorasaun loron veteranu nian, iha loron 01 marsu 2024, sei hala’o misa solene agradesiementu iha igreja Katedral Dili tuku 09:00, hafoin ne’e sei ba kari ai-funan iha Jardim dos Herois Metinaro iha tuku 10:00, nune’e iha lorokraik sei vizita iha portu Dili, AMRT, Simitériu Santa Cruz, CNC, I.P ho espozisaun kilat guerilleiru 24 anos, iha salaun Aisserimou 1֯ edifisiu, 2֯ Andar CCLN no iha loron 02 marsu 2024 sei iha semináriu iha Sentru Konvensaun Dili (CCD, sigla portugés).
Kona-ba loron nasionál veteranu
Komemorasaun loron nasionál veteranu iha loron 03 marsu, bainhira Kay Rala Xanana Gusmão ho Ma’Huno Bulerek Carathayano (Bucar) reorganiza luta libertasaun nasionál iha territóriu tomak iha 03 Marsu 1981.
Loron ne’e rasik konsagra ona hosi Estadu Timor-Leste liuhosi lei númeru 3/2016, nu’udár loron veteranu sira-nian, ne’ebé loron istóriku ne’e liga ba Konferénsia Nasionál FRETILIN nian ne’ebé hala’o iha Maubai, munisípiu Viqueque.
Iha loron 03 marsu, ho orientasaun hosi membru Komité Sentrál FRETILIN (CCF, sigla portugés), sobrevivente rua, Xanana Gusmão no Ma’Huno no konfresista sira hili membru CCF na’in-sia foun tan hodi foti desizaun importante lubuk ida hodi reorganiza luta libertasaun nasionál iha territóriu tomak. Nune’e, rezisténsia armada moris filafali iha ai-laran no povu hetan fali nia esperansa.
Komemorasaun loron nasionál veteranu dahuluk iha tinan 03 marsu 2017, ne’ebé prezide hosi Prezidente Repúblika, Jenerál Taur Matan Ruak.
Loron 03 marsu hetan rekoñesimentu hanesan loron nasionál veteranu sira-nian, ne’ebé hanesan mós loron ne’ebé hala’o konferénsia nasionál FRETILIN dahuluk, harii Conselho Nacional da Resistência Timorense, no hili Xanana Gusmão hanesan Komisáriu Polítiku FRETILIN no Komandante FALINTIL.
Iha konferénsia ne’e define estratejia tolu hanesan alarga no amplia frente polítika, organiza povu, no disemina forsa vida inimigu nian, katak orienta ba sira-ne’ebé Indonézia uza hodi kaer kilat hodi ajuda sira.
Iha loron ne’e mak reorganiza estratéjia polítika, envolve timor-oan hotu atu fó apoiu ba prosesu luta ba ukun rasik-an, liuliu nomea líder foun ba komité sentrál FRETILIN no forma frente tolu hanesan diplomátika, klandestina no armada.
Loron 03 marsu 1981 hanesan loron importante hodi reorganiza estratejia polítika ba ukun rasik-an, ne’ebé lidera hosi Xanana Gusmão, hafoin hetan derota dahuluk hosi militár Indonézia hodi rezulta líder lutadór hanesan Saudozu Nicolau Lobato mate iha kombate iha loron 31 dezembru 1978 hosi militár Indonézia no tanba militár Indonézia harahun baze apoiu totalmente iha tinan 1978.
Veteranu sira iha razaun forte atu hili loron 03 marsu sai sira-nia loron tanba tuir istória rezisténsia ninian, iha loron ne’e maka rezisténsia armada harii filafali sira-nia komandu ida hodi reorganiza filafali rezisténsia armada iha ai-laran.
Loron ida-ne´e importante tebes, nune’e bele fó memória ba jerasaun foun sira hotu atu sira bele hatene katak loron ida-ne´e, duni rezisténsia armada harii hikas organizasaun hafoin baze apoiu rahun.
Baze apoiu ne´e harii hikas liuhosi mobilizasaun kuadru polítiku no militár sira hosi Ponta Leste hamutuk ho maluk sira hosi rai-klaran to´o iha zona oeste nian, ne´ebé mak komanda hosi Saudozu Venâncio Ferraz. Loron ida-ne´e mós atu hahí nafatin no fó rekuñesimentu ba veteranu sira-ne´ebé mak mate ona no sira ne´ebé sei moris.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editora : Julia Chatarina

