OÉ-CUSSE, 05 juñu 2024 (TATOLI) – Prezidente Repúblika, José Manuel Ramos Horta, tersa ohin, abertura selebrasaun loron mundiál direitu labarik ne’ebé realiza husi Institutu Defeza ba Direitu Labarik (INDDICA, sigla portugés), no Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), ho tema ‘família mak investe ba interese di’ak labarik nian, no labele esplora labarik nia direitu, eduka labarik hodi haksolok no aprende.’
Selebrasaun ne’e, realiza iha Eskola Bázika Filiál (EBF) 30 Agostu Masin, aldeia Sanane, suku Costa, sub-rejiaun Pante Makasar.
Notísia relevante: SEKOMS-UNICEF mantein promove direitu labarik no internet saudavél
Diretora INDDICA, Dinorah Granadeira, fó sai, selebrasaun ne’e hanesan kontinuasaun atu hafanun ema-hotu, tau importánsia ba direitu labarik, tanba konsagra ona iha Konstituisaun RDTL artigu 59, no hakerek nanis mós iha konvensaun direitu labarik iha direitu báziku haat.
“Fó hanoin ita-hotu, katak labarik mak sai hanesan futuru nasaun, nune’e ita-hotu, ohin marka prezensa iha ne’e, no sira-ne’ebé la marka prezensa, iha responsabilidade másimu, hanesan família, Governu, komunidade no sosiedade tomak iha Timor-Leste, iha responsabilidade atu fó protesaun no atu promove labarik sira,” Diretora INDDICA, ko’alia iha ámbitu selebrasaun ne’e.
Tema ba tinan ne’e, família mak sai hanesan núkleu importante iha dezenvovimentu labarik nian, tan ne’e aproveita oportunidade ne’e, hakarak husu, atu garante labarik hotu nia direitu, primeiru família tenke hatene investe ba labarik ninia bens-estar, liuliu iha edukasaun no saúde atu promove nutrisaun ba labarik sira.
“Labarik hotu tenke livre husi kuálkér esplorasaun, bele afeta ba labarik nia saúde, labarik hotu hetan nutrisaun ne’ebé mak di’ak husi família, família mak uma fatin ne’ebé seguru liu ba labarik sira hotu, no investe ba labarik, signifika tenke asesu ba nutrisaun ne’ebé di’ak, dezde kedas iha inan nia knosan, ita hotu iha responsabilidade ba kontribui atu hapara kualkér esplorasaun hasoru labarik sira,” nia apela.
Sekretária Rejionál ba Asuntu Edukasaun no Soliadariedade Sosiál, Inácia Tamele, fó hanoin ba inan-aman, no entidade tomak, komunga nafatin konvensaun direitu labarik prevista iha artigu 54, iha direitu fundamentál haat, mak atu proteje labarik sira.
Primeiru, direitu ba soberania katak, labarik iha direitu atu moris iha naran no nasionalidade, hetan susu-been husi inan, hetan ai-han ho nutrisaun di’ak proteje husi moras oinoin no domin ba família.
“Ho ida-ne’e, ha’u atu bolu ba inan-aman atu iha dadeer prepara ai-han ho nutrisaun ba ita-nia oan sira, nune’e bainhira sira mai iha eskola, bele simu lisaun ho di’ak,” nia apela.
Segundu, direitu ba dezenvolvimentu, labarik iha direitu atu hetan edukasaun infantil to’o ensinu superiór, iha kualidade edukasaun ba labarik, iha oportunidade ba tempu atu halimar no aprende, iha oportunidade atu dame iha família no ambiente di’ak.
Datoluk, direitu ba protesaun, labarik iha direitu atu hetan ambiente di’ak, iha eskola, tenke iha sala ne’ebé di’ak ho materiál didátiku no seluk-tán. Protesaun husi faan labarik, no mós provizaun lejizlativu, adota inan-aman haki’ak, bolu atensaun mós ba família, sira-ne’ebé adota oan sira, tenke tau matan no fó domin tomak hanesan hadomi ana-rasik.
Labarik mós iha direitu ba partisipasaun, no asesu informasaun kualkér saida de’it, iha direitu halo asosiasaun, no hato’o sira-nia hanoin no hakarak, iha eskola, bainhira hala’o ka fornese prosesu aprendizajen di’akliu tenke kria grupu.
Nune’e mós labarik hotu bele hasa’e nia hanoin ho krítiku analiza ba lisaun saida mak hetan no ema barak mós iha direitu atubele asesu edukasaun informál, ezemplu hanesan formasaun komputadór no seluk-tán.
“Tán ne’e objetivu husi selebrasaun ne’e, atu promove no hakbiit direitu ba labarik iha Oé-Cusse, dalaruma ita mós, liu-liu inan-aman ho manorin sira, bainhira hala’o prosesu aprendizajen labele iha diskriminasaun, prosesu aprendizajen tenke sentraliza iha estudante sira, nune’e labarik husi ensinu báziku komesa hatoman-aan atu hanoin ko’alia sai no bele dirije iha grupu deskusaun,” nia hateten.
Notísia relevante: INDDICA, I.P sensibiliza lei direitu labarik ba mídia sira
Entretantu, hola parte iha komemorasaun ne’e, Prezidente Repúblika, José Manuel Ramos Horta, Koordenadór Ezekutivu ZEEDOA, João Mendes Gonçalves, membru autoridade sira, konsellu suku, komuniade, estudante no profesór sira.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Evaristo Soares Martins




