FOKUPERS sujere igreja katólika haforsa formasaun kazál pra-matrimóniu hodi respeita malu

DILI, 20 agostu 2024 (TATOLI)–Fórum Komunikasaun Feto Timor-Leste (FOKUPERS) akompaña violénsia doméstika barak mak akontese iha loron ikus ne’e no sai sai konsumu públiku iha rede sosiál, nune’e presiza kontribuisaun husi parte relevante sira hodi bele rezolve.
“Tanba ne’e husu ba igreja katólika no konfisaun reliojiozu sira hotu iha Timor-Leste atu haforsa liután formasaun ba kazál pra-matrimóniu ba komunidade ein jerál tuir prinsípiu no valór relijiaun idak-idak nian, promove pás, respeita direitu umanu no hakribi violénsia,” Portavós FOKUPERS, Natália de Jesus Cesaltino, hateten iha salaun Farol, tersa ne’e.
Nune’e, liuhusi biban ne’e, nia husu komunidade hotu atu hakribi no hapara violénsia oin-oin hasoru feto no labarik feto, halo medida prevensaun molok akontese no responde imediata ba violénsia doméstika bainhira akontese, tanba aktu ne’e konsidera hanesan violénsia públiku.
“Hanesan kazu ne’ebé akontese iha merkadu Taibesi, ne’ebé laen baku feen. Ami kontinua akompaña no prosesu hotu-hotu iha Ministériu Públiku no vítima família asegura hela,” nia akresenta.
Notísia relevante : FOKUPERS sei lansa relatóriu violénsia bazeia ba jéneru iha fulan-fevereiru
Portavós dehan, durante ne’e kazu violénsia hasoru feto barak liu, ne’ebé liga ba Sekretaria Estadu ba Igualdade (SEI) presiza atu haluan no haforsa liután sensibilizasaun ba lei sira ne’ebé liga ho Violénsia Bazeia ba Jéneru (VBJ) hodi abranje ba komunidade iha territóriu.
Nune’e mós, ba organizasaun sosiedade sivíl hotu atu haforsa rede advokásia iha prevensaun, protesaun no prestasaun serbisu iha akompañamentu ba vítima VJB iha territóriu.
Aleinde ne’e, FOKUPERS husu ba órgaun judisiáriu sira atu implementa Lei Kontra Violénsia Doméstika no lei sira seluk neʼebé relasiona ho aktu krime ho rigorozu no aplika tuir norma judisiál ne’ebé iha ona no iha tempu hanesan avalia regularmente tendénsia krime sira ne’ebé julga iha Tribunál no pena ne’ebé aplika ba kondenadu sira.
“Ida-ne’e esensiál tebes atu asegura katak sistema legál ka jurídiku funsiona hodi garante protesaun adekuada ba vítima sira no prevene krime seluk akontese iha futuru,” nia tenik.
Husu mós ba Ministériu implementadór ba Lei Kontra Violénsia Doméstika no Planu Asaun Nasional Violénsia Bazeia ba Jéneru atu tau iha Planu Asaun Anuál tinan 2025 nian ba oin, no iha alokasaun Orsamentu Jerál Estadu ba dezenpeña sira-nia funsaun iha prevensaun no responde ba VBJ.
Tanba ne’e, Parlamentu Nasionaál tenke asegura alokasaun orsamentu ne’ebé sensível ba jéneru iha Orsamentu Jerál Estadu iha liña ministeriál xave sira ba implementasaun Lei Kontra Violénsia Doméstika no Planu Asaun Nasional Violénsia Bazeia ba Jéneru 2022-2032 no halo fiskalizasaun ho rigorozu ba ninia implementasaun programa sira.
“Tanba iha tinan hirak ikus ne’e, FOKUPERS no ita hotu akompaña iha rede sosiál hanesan jornál, televizaun, notísia sira hatudu katak feto no labarik feto barak mák sai vítima hanesan hosi aktu asédiu seksuál, violénsia fíziku, violénsia psikolojiku, violénsia ekonómika no omesódiu agravadu nomós violénsia sira seluk,” Portavós relata.
Aktu hirak ne’e mak violasaun hasoru feto no labarik feto ne’ebé akontese iha munisípiu sira hanesan iha Liquiçá, Baucau, Ainaro, Bobonaro (Batugade, Atabae, Cailaco), Same no Dili (Bebonuk, Comoro, Rai Kotu) no ikus akontese iha Merkadu Taibesi ne’ebé sai ona atensaun públiku.
Bazeia ba relatóriu organizasaun sosiedade sivil (JSMP tinan 2022) konfirma katak entre tinan 2020 to’o 2022, kazu VBJ okupa fatin a’as liu entre 71% to’o 75% husi totál kazu krime ne’ebé JSMP monitoriza iha Tribunál sira.
Enkuantu, FOKUPERS rejista mos sobrevivente Violénsia Doméstika 95% no maioria hela iha Uma Mahon FOKUPERS tamba tauk, la seguru no trauma. Faktu ne’e hatudu katak VBJ reprezenta persentajen boot liu iha sistema justisa formál Timor nian, maibé to’o ohin loron, instituisaun Estadu, partikularmente setór justisa sira la hatudu esforsu no halo ezersísiu ho vizaun institusionál ida klaru atu responde ba realidade hirak-ne’e.
Tanba ne’e, FOKUPERS lamenta no kondena maka’as kualker aktu violénsia sira ne’e nu’udar siklu violénsia ne’ebé kuntinua tambá implementasaun Lei Kontra Violénsia Doméstika nú. 7/2010 seidauk másimu maski polítika no inisiativa oin-oinmaibé sei iha nível serimoniál de’it. Ho nune’e FOKUPERS mós halo nia auto avaliasaun atu hadi’a di’ak liután FOKUPERS nia prestasaun serbisu ba prevensaun no responde ba violénsia hasoru feto no labarik feto sira.
Totál kazu ne’ebé durante ne’e FOKUPERS rejistu iha tinan 2023 hamutuk 287, ne’ebé husi númeru ne’e violénsia doméstika a’as tebes tuir mai mak violénsia fíziku no seluk tan.
Jornalista : Osória Marques
Editora : Julia Chatarina

