Komandante Hermenegildo Alves nia naran sei tau ba avenida iha Oé-Cusse

OÉ-CUSSE, 21 Agostu 2024 (TATOLI) – Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) sei fó omenajen ba matebian Komandante Hermenegildo Alves ‘Busa’, no lutadór Forsa Armada ba Libertasaun Nasionál Timor-Leste (FALINTIL) iha 1975, hodi tau nia naran ba avenida ka rua iha Oé-Cusse.

Prezidente Autoridade RAEOA, Rogério Lobato, hateten iha 20 Agostu 2024, Oé-Cusse persiza dedika loron ne’e ba nia, tanba nia sai husi Oé-Cusse iha 1975 hodi bá hamutuk ho forsa sira seluk iha Dili hodi ka’er malae sira iha Taibessi atu hakotu podér koloniál Portugál iha Timor-Leste.

Ba Rogério Lobato, Hermenegildo Alves nu’udar asua’in, tanba ho nia matenek, ho nia aten-berani ne’ebé hatudu katak Oé-Cusse Ambeno mós partisipa iha fundasaun FALINTIL nian.

“Iha tempu badak sei halo deliberasaun ida atu tau iha estrada, kuartél [UPF] ne’e nia oin, naran Avenida Komandante Hermenegildo Alves. Ha’u sente ida-ne’e aktu justisa, ita tenke rekoñese, tanba nia mate ba rai ida-ne’e, nia mate hanesan asua’in FALINTIL”, nia promete.

Rogério Lobato lembra katak Komandante Hermenegildo Alves mate tanba ema ka’er iha Natarbora no lori nia bá Uatulari-Viqueque no oho hamutuk ho erói sira seluk.

Notísia relevante: 20 Agostu mak hakotu podér koloniál no hamoris FALINTIL – Rogério Lobato

Dirijente ne’e relaat katak Hermenegildo Alves revolta kontra kolonialista sira, tanba ne’e sira uza lei hodi fó dadur nia iha kadeia militár iha Taibessi.

“Iha Taibessi, ami na’in-rua kontaktu malu, nia iha kadeia laran, ha’u iha li’ur. Ami kombina iha loron 20 Agostu 1975, tuku 00:00, ami tenke sai atu ka’er mala’e sira, maibé ha’u toba liu tiha, komandante Hermenegildo Alves sai husi kadeia, mai fanu ha’u dehan ita tenke hadeer atu ka’er mala’e sira-ne’e. Ami bá ka’er mala’e, depois tinan 400 liu okupasaun koloniál, ita ka’er nia Sub-xefe Estadu Maiór Portugál nian, maibé iha momentu ne’e, nia mak hanesan komandante iha kuartél jenerál iha Dili”, nia konta.

“Sé mak ho kolonél ne’e, ita-nia soldadu ida, David Alex Daitula. Ami bolu nia sai mai, ami na’in-rua haruka nia bolu mala’e ne’e, nia [David Alex] tuku odamatan no mala’e ne’e hakfodak sai mai hasoru ami, mai hamriik iha ami-nia oin, ha’u fó orden prizaun, oras ne’e ita-boot prezu. Ho nune’e ami mak ka’er forsa armada iha Timor-Leste. Ne’e mak istória. Ha’u testemunha vivo na primeira pessoa, liu mai ita halo proklamasaun indepéndensia”, nia relata.

Molok halo proklamasaun iha loron 28 Novembru 1975, akontese tiru malu to’o fronteira no duni ema aat sira sai hotu husi Timór, depois iha fulan-Setembru no Outubru forsa Soeharto nian komesa tama ona husi fronteira no tiru malu ho forsa Timor-Leste nian.

Notísia relevante: PR Horta: FALINTIL iha Timoroan tomak nia fuan no memória

Rogério Lobato salienta katak Komandante Hermenegildo Alves ema ida sempre bá iha liña kombate husi Atabae to’o Balibó, la’o ain de’it, ema ne’e berani, ezemplu ba ema hotu atu banati tuir.

“Bainhira forsa inimigu okupa kuartél FALINTIL iha Atabae, sé mak momentu ne’e komanda iha ne’ebá, mak saudozu komandante Aquilis, nia mai informa iha Dili no ha’u informa ba komite sentrál FRETILIN katak inimigu Indonézia tama ona iha Atabae”.

Ho ida ne’e, komite sentrál deside tenke proklama unilateralmente independénsia Timor-Leste nian iha 28 Novembru 1975. “Ita proklama tiha, Prezidente Repúblika mak saudozu Francisco Xavier do Amaral no liu tiha loron balun pose ba Primeiru-Ministru mak Nicolau Lobato. Foti ministru barak no hili ha’u hanesan Ministru Defeza Nasionál no hili komandante Hermenegildo Alves hanesan Vise-Ministru Defeza Nasionál no komandante Carmo mak hanesan Vise-Ministru Defeza”, nia relata.

Notísia relevante: PN hato’o felisitasaun ba loron FALINTIL da-49

Iha biban ne’e, oan feto husi Komandante Hermenegildo Alves, Jinaleila de Oliveira Alves, agradese ba Governu Timor-Leste tanba bele rekoñese matebian nia kontribuisaun ba luta libertasaun nasionál.

“Sente orgullu tanba uitoan ka barak, ha’u-nia aman kontribui ona ba ita-nia luta ne’e. Ami família espera Governu persiza dignifika istória ne’e ba jerasaun sira atu hatene kona-ba luta FALINTIL nian iha tempu pasadu. Ami agradese tebes ba Governu, liuliu autoridade RAEOA tanba bele fó ona oportunidade atu tau avenida ne’e ba ha’u-nia aman nia naran”, nia hato’o.

Biografia badak Komandante Hergemengildo Alves

Hermenegildo Alves akaba nia estudu iha Eskola Liceu Dili hodi deside tama tropa portugés, destakadu iha Ossú no Oé-Cusse.

Bainhira asume knaar hanesan sarjentu, Hermenegildo Alves hamutuk ho kompañeiru luta ho espíritu revolusionáriu katak loron ida Timor-Leste sei independente no hamriik ho lema, bandeira, inu nasionál no indentidade rasik.

Hermenegildo Alves nia hela fatin iha Santa Krús no ladook husi Prezidente Francisco Xavier do Amaral no sira sempre halibur malu ko’alia kona-ba revolusaun. Iha uma Santa Krús sai fatin ba apoiante Fretilin hahú kedan husi partidu ASDT. Iha ne’ebá, Hermenegildo Alves nia alin mane Meno Alves ho nia banda múzika 0s 5D Oriente iha loraik-loraik anima no konkista povu asua’in nia hanoin katak loron ida Timór sei hamriik hanesan nasaun ida.

Matebian ne’e hakerek múzika oioin, ida mak Uluk Ami Atoni, hodi halo provokasaun ba timoroan ne’ebé mai ho ideolojia diferente, nomós forsa portugés sira.

Depoizde destaka iha Oé-Cusse, iha meadu Jullu 1975, Hermenegildo hahú mentaliza nia maluk tropa portugés-timoroan hodi halo asaun baku tropa portugés iha Oé-Cusse no provoka ho múzika Uluk Ami Atoni Ema Sama Ami Beibeik.

Ho asaun ne’e, orden mai husi Dili hodi halo investigasaun ba tropa timoroan sira no Hermenegildo Alves haruka hotu-hotu atu hatudu nia mak fó orden. Ho ida ne’e maka hatama nia ba prizaun preventiva iha Oé-Cusse no liu loron hira muda bá komarka Kuartél Jerál, Taibessi, Dili.

Nia iha prizaun laran nafatin halo kontaktu ho nia maluk tropa sira hodi diskute kona-ba oinsá tropa timoroan sira-nia poziasaun hodi apoia Fretilin. Hermenegildo nia liafuan ba nia maluk tropa timoroan mak “La’ós ita sé tan no la’ós agora bainhira tan”.

Iha 18 Agostu, Hermenegildo Alves sai husi komarka no fila bá uma hodi foti de’it ropa no bá tuir reuniaun iha ai-tahna belar. Husi rezultadu sorumutu ne’e, Hermenegildo Alves no Rogério Lobato hahú halo kontra golpe iha tuku 00h00 iha 20 Agostu 1975.

Husi kontra golpe ne’e to’o 07 Dezembru, Hermenegildo hamutuk ho nia kamarada sira foti kilat hodi funu hasoru invazór indonéziu to’o Batugadé. Iha 07 Dezembru, tiru malu iha Tíbar no rezulta nia tenke lakon soldadu lubun ida, inklui asua’in César Brites, tanba hetan tiru iha ulun.

Bainhira invazór okupa Dili no territóriu sira seluk, Hermenegildo Alves ho nia família, esetu nia inan no alin feto, halai bá ai-laran. Iha Barike/Kamedar, nia estabele Departamentu Defeza Nasionál no liurai Kamedar no nia komunidade entrega natar no to’os hodi sustenta FALINTIL sira.

Depois enkontru Laline 1977, Hermenegildo asume kargu hanesan komandante setór 1977 to’o baze apoiu nakfera no nia hetan oho iha parte Uatulari, iha Postu Lama.

Jornalista: Abílio Elo Nini

Editora: Maria Auxiliadora