BOBONARU, 27 Maiu 2025 (TATOLI)—Komunidade Bobonaru husu ba Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF) liuhusi diresaun nasionál Veterinaria atu prevene virus African Swine Fever (ASF), tanba virus ASF ne’e ataka sira-nia fahi kuaze mate hotu ona.
Notísia Relevante: DSMA Bobonaro alerta labele konsumu na’an fahi mate ne’ebé kauza hosi moras
“Ami-nia fahi laiha ona, ha’u-nia Fahi iha 2023 ne’e tolu (3) ne’e inan rua (2) ho aman ida (1) mate hotu. Depois, ha’u sosa tan rua (2), la sala iha bulan Agustu 2024 ne’e, haki’ak fahi komesa boot ona, oan ki’ik-oan hotu, fahi isin di’ak hotu, han mós maka’as, derepente de’it la han toba la hader. Iha semana kotuk ne’e, inan mak mate uluk, depois nia oan sira mós loron ida mate ida, rua to’o hotu, ikus liu mak fahi aman ne’e mate horisehik. Viziñu sira-nia fahi mós mate hotu. Ida-ne’e, ami povu ki’ik triste. Husu ba Governu atu buka ai-moruk para kura fahi sira-ne’e,” nia informa ba Agência Tatoli, iha merkadu Maliana, tersa ne’e.
Carlito mós preukupa tanba programa vasinasaun ASF daudaun ne’e paradu hela, tanba iha 2022 ne’e sira mai vasina Fahi ne’e sei di’ak maibé tanba agora la vasina ona, entaun fahi mate loro-loron de’it no fahi nia naan soe estraga hotu tanba fahi moras mak mate nee ema la han ida.
“Ami sente lakon tanba hodi animál ne’e ami ajuda ami-nia moris sosa foos karon ida ka rua, no sustenta labarik sira ba eskola,” nia dehan.
Aleinde ne’e, komunidade postu administrativu Bobonaru, Santina Dau Loe, reforsa durante ne’e sira ho inisiativa rasik uza ai-moruk tradisionál halo kurativu ba fahi maibé labele kura.
“Ami-nia mós fahi mate hotu, luhan laran mamuk. Moras ida-ne’e mak tinan-tinan halo ami haki’ak fahi foin boot uitoan mate liu, ai-moruk laiha. Kuandu moras ne’e ami naran fó ai-tahan Lantoro, depois ai-moruk tradisionál mós mate nafati. Fahi mate sira-ne’e nia ita nia hare kabun ular-oan nakonu,tanba ne’e ami husu se bele governu buka aimoruk soe tia Fahi sira ne’e, se lae, ita Timor Fahi bele laiha tanba mate loro-loron de’it ne’e,” nia hateten.
Nia afirma, fahi ne’ebé mate ne’e ninia naan balun, sira balun konsumu no balun sira deside lori ba hakohi de’it.
“Fahi balun sei molenga ne’e ami oho kedas, ida ne’e ami han duni maibé ida bee mate tiha mak hetan de’it ne’e ami la han no ami kee rai-ko’ak ba hakoi. Tanba, ninia naan iis loos, tauk moras ne’e kona fali ita,” nia dehan.
Xefe Departamentu Pekuária no Veterinaria, Diresaun Servisu Munisipál Agrikultura Munisípiu Bobonaru, Aleixo Soares, rekoñese durante fahi barak mak mate no daudaun ne’e programa vasinasaun sei paradu hela tanba seidauk hetan orientasaun husi Diresaun Nasionál Veterinaria, Ministeriu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta.
“Ita propoin atu vasina fahi maibé tanba fahi ne’e sei kona moras foun ne’e, ida-ne’e mak ita seidauk halo tanba moras iha Kolera ne’e mak diresaun nasionál sei hapara sosa vasina ba moras fahi nia ne’e. Ha’u husu kuandu fahi moras mak mate tenke ba hakoi de’it, labele konsumu tanba ne’e moras bele kona fali ita,” nia hateten.
Enkuantu, peste ka virus African Swine Fever (ASF) nu’udár moras virál ba fahi ida-ne’ebé orijinadu husi Áfrika iha tinan 100 liubá. Maibé, moras ne’e foun ba Timor-Leste, tanba Governu liuhusi Ministériu Agrikultura foin deklara nia ezisténsia iha 27 Setembru 2019.
Notísia Relevante: Tinan 2019-2021, Peste Suína Afrikana hamate fahi 100.000
Jornalista : Sergio da Cruz
Editór : Cancio Ximenes
