Top

FRETILIN aprezenta rezolusaun parlamentár hodi husu investigasaun kona-ba deportasaun Arnolfo Teves

Governu Timor-Leste deside liuhusi Ministériu Interiór deporta sidadaun filipinu Arnolfo Teves Jr. Imajen/ António Daciparu

DILI, 11 Juñu 2025 (TATOLI) – Bankada FRETILIN aprezenta proposta rezolusaun parlamentár ida ho objetivu mak husu atu halo investigasaun independente no imparsiál liga ba faktu sira kona-ba deportasaun sidadaun Filipina Arnolfo Teves Jr.

Bankada FRETILIN ho propózitu atu propoin resposta institusionál ida ne’ebé konforme ho gravidade akontesimentu sira ne’ebé “doko sistema demokrátiku nia fundasaun”.

“Ha’u refere kona-ba deportasaun ba sidadaun estranjeiru ida husi territóriu nasionál, ne’ebé hala’o husi autoridade nasionál sira maski eziste desizaun definitiva no vinkulativa husi Tribunál Rekursu, ne’ebé espresamente rejeita pedidu estradisaun bazeia ba risku konkretu sira ba seguransa no integridade husi indivíduu refere”, deputadu FRETILIN, Nurima Alkatiri, hato’o iha reuniaun plenária, tersa-feira ne’e.

Deputada ne’e dehan loloos respeitu ba orden konstitusionál, sistema judisiál no direitu fundamentál sira husi ema ruma ne’ebé iha jurisdisaun Timór nian.

Tuir nia, Konstituisaun klaru: tribunál sira independente no sira-nia desizaun vinkula entidade públika no privada hothotu. “Bainhira podér polítiku la obedese ba desizaun finál tribunál nian, instánsia aas liu, podér polítiku viola ona prinsípiu ida ne’ebé sagradu liu husi ita-nia Estadu – separasaun podér sira”, afirma.

Tanba ne’e, Nurima dehan asaun administrativa ne’ebé foti sein konsidera ba desizaun tribunál nian, hamosu dúvida sira ne’ebé iha fundamentu kona-ba respeitu ba prinsípiu konstitusionál sira kona-ba separasaun podér sira, obrigasaun atu kumpre desizaun tribunál nian, no legalidade husi prosedimentu sira ne’ebé aplika.

“Hamosu kestaun sira kona-ba direitu fundamentál sira husi ema ne’ebé afetadu hetan respeitu ka la’e, tuir lejizlasaun nasionál no kompromisu internasionál sira ne’ebé Timor-Leste asume.

“Haree ba situasaun preokupante ida-ne’e, no sein prejuizu ba avaliasaun jurídika ida ne’ebé kle’an liután husi autoridade kompetente sira, ami ohin avansa ho aprezentaaun proposta rezolusaun parlamentár ida, ne’ebé nia objetivu prinsipál mak husu atu loke investigasaun independente no imparsiál ida”, nia subliña.

Nune’e husu atu bele verifika karik prosedimentu hotu-hotu ne’ebé prevee iha lei atuál sira hetan observasaun no klarifika karik iha inkumprimentu ba desizaun judisiál ne’ebé fó sai husi Tribunál Rekursu.

Aleinde ne’e, determina karik iha violasaun ba prinsípiu konstitusionál ka legál sira no identifika responsabilidade dixiplinár, administrativa ka kriminál ne’ebé posivel.

“Ami mós propoin atu investigasaun ida-ne’e hala’o husi Provedoria Direitu Umanu no Justisa, nu’udar entidade ida ho nia mandatu rasik no independénsia ne’ebé rekoñesidu”, nia hato’o.

Nurima salienta katak FRETILIN la’ós, no sei la sai, defensór ba indivíduu sira ne’ebé komete krime grave hasoru umanidade. “Tanba ne’e, ha’u repete buat ne’ebé iha jogu la’ós ema deportadu ne’e. Saida maka iha duni risku maka kumprimentu ba Konstituisaun, salvaguarda legalidade administrativa no kredibilidade ita-nia instituisaun sira-nian. Epizódiu ida-ne’e reprezenta presedente perigozu ida ne’ebé bele kompromete integridade ita-nia sistema demokrátiku nian bainhira la klarifika loloos”, realsa.

Deputada ne’e afirma katak projetu rezolusaun ne’e nu’udar pasu nesesáriu iha dalan ida-ne’e hodi afirma katak laiha interese polítiku, diplomátiku ka administrativu ida mak bele justifika dezobediénsia ba desizaun tribunál nian ka violasaun ba direitu fundamentál sira.

“Ami apela ba bankada hotu-hotu no deputadu hotu-hotu atu apoia inisiativa ida-ne’e. Ida-ne’e hanesan momentu ida atu reafirma ita-nia kompromisu koletivu ba demokrasia, justisa no Konstituisaun ita-nia Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian”, konklui.

Tuir rezolusaun ne’ebé aprezenta husi bankada FRETILIN konsidera artigu 69 husi Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian kona-ba prinsípiu separasaun podér sira-nian, katak órgaun soberania nian, iha sira-nia relasaun resíproku no iha ezersísiu ba sira-nia funsaun, observa prinsípiu separasaun no interdependénsia podér sira ne’ebé estabelese iha Konstituisaun.

Konsideradu númeru 1 artigu 27 Konstituisaun Repúblika nian kona-ba Provedór Direitu-Umanu no Justisa nu’udar órgaun independente ida ne’ebé nia funsaun atu apresia no buka atu satisfás sidadaun sira-nia keixa hasoru autoridade públika sira, no bele verifika konformidade atu sira ho lei, nune’e mós prevene no hahú prosesu tomak ba reprasaun injustisa sira.

Konsidera iha artigu 35 Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian kona-ba estradisaun no espulsaun, konsidera lei númeru 11/2017 ba imigrasaun no azilu, loron 24 Maiu husi Repúblika Demokrátika Timor-Leste.

Konsidera konvensaun internasionál sira ne’ebé Estadu Repúblika Demokrátika Timor-Leste ratifika, haree ba resepsaun Arnolfo Teves Jr, sidadaun Filipina nian husi asesór prinsipál ninia ezisténsia nian. Prezidente Repúblika iha fulan-Abril 2023 hetan kedas kontestasaun husi autoridade sira Filipina nian.

Haree ba Arnolfo Teves hetan akuzasaun husi Autoridade Filipina nu’udar autór intelektuál ba eis-omisídiu Governadór Negru nian, Roel Degamo, iha 2022. Governu Filipina husu ona ba Governu Timor-Leste atu repatria Arnolfo Teves ba ninia nasaun orijen.

Maibé fujitivu Arnolfo Teves husu azilu polítiku ba Governu timoroan durante nia hela iha Timor-Leste, ne’ebé nia la simu husi tribunál, no Tribunál Rekursu aplika ona medida koasaun obrigatória tuir artigu 193 Kódigu Prosesu Penál.

Governu Timor-Leste liuhusi Ministru Interiór, akuza Arnolfo Teves ne’ebé iha territóriu nasionál lahó vistu válidu, lahó autorizasaun legál ba ninia permanénsia no ho pasaporte ne’ebé kansela hosi ninia rain.

Governu rekuza permanénsia prolongada husi Arnolfo Teves iha Timor-Leste, tanba reprezenta fatór perturbasaun ida iha relasaun bilaterál entre Estadu rua ne’e no konstitui presedente sériu ida ho implikasaun potensiál ba seguransa internu nasaun nian.

Nune’e, iha loron 29 Maiu 2025, Governu Timor-Leste entrega ofisialmente Arnolfo Teves ba Filipina atu deporta, kontráriu ho desizaun Tribunál Rekursu Timor-Leste nian.

Nune’e Parlamentu Nasionál Timor-Leste tuir artigu 92 Konstituisaun no artigu 9 Rejimentu Parlamentu Nasionál nian, rezolve instrui Provedoria Direitu Umanu no Justisa atu investiga lia-loos ba faktu sira kona-ba suspeitu sira ne’ebé levanta hosi resepsaun no deportasaun sidadaun Filipina Arnolfo Teves Jr.

Notísia relevante: Deportasaun Arnolfo Teves sujeita ba justisa iha nia rai

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!