DILI, 26 Setembru 2025 (TATOLI) — Eis Primeiru Ministru (PM), Jenerál Taur Matan Ruak, agradese ba Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão ne’ebé asina plaka abrigu kaixa-jerál komandu luta (komandu funu nian) FA-FC VIBAQUE – HABURAS ne’ebé uluk uluk Xefe Estadu Maiór FALINTIL, José Maria de Vasconcelos “Taur Matan Ruak” uza nu’udar abrigu iha prosesu luta ba libertasaun nasionál.
“Ita inaugura fatin ida-ne’e no espera katak ne’e istória ba ita-nia oan sira. Ha’u lori kaixa hotu-hotu iha-ne’e nia naran agradese ba diretór (AMRT) no agradese mós maun Xanana tanba nia asina plaka ne’e. Obrigadu barak,” Taur Matan Ruak espresa ho sesnimentu kontente halo partisipante sira basa-liman ba jestu ne’e.
Eis Prezidente Repúblika, Jenerál Taur Matan Ruak, hamutuk ho Diretór Ezekutivu Arkivu Muzeu Rezisténsia Timorense (AMRT), Jorge Alves “We Moris” prezente iha serimónia inaugurasaun abrigu Xefe Estadu Maiór FALINTIL ne’ebé lokaliza iha suku Kamea, Has – Laran, postu administrativu Kristu Rei, munisípiu Dili, sesta ne’e.

Tuir observasaun Ajénsia TATOLI iha terrenu katak, plaka ne’e rasik asina ona husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao, depois protokolu informa ba Diretor Ezekutivu AMRT loke tais ne’ebé hafalun hela plaka ne’ebé prepara husi komisaun organizadora husi abrigu kaixa jerál komandu luta FA-FC VIBAQUE-HABURAS iha Kamea, Has Laran.
Nune’e, Eis Prezidente Repúblika Taur matan Ruak hamutuk ho Diretor Exekuitvu AMRT ho uma-na’in Rosa Baptista Cabral Bianti ho nia família, hakat ba odamatan oin hodi tesi-fita ne’ebé prepara husi komisaun organizadora no hakat ba uma-laran hodi haree direita fatin ne’ebé família sira oferese sai abrigu, uma ne’e rasik iha kuartu rua, hariis-fatin ida no sala vizita ida.
Iha plaka ne’e mós mensiona “Foi inaugurado pelo Primeiro Ministro da RDTL, Kay Rala Xanana Gusmão no Taur Matan Ruak asina nu’udar abrigu Xefe Estadu Maiór FALINTIL.
“Ha’u louva tebtebes, admira no dedikasaun entrega ami-nia subar fatin ida-ne’e, la fasil iha momentu ne’ebá, subar gerilleiru sira, sá tán subar ha’u, hakarak fa’an mate, maibé mate mak la mai, tanba risku ne’e boot tebes maibé ita konsegue moris to’o ohin loron,” Taur Matan Ruak, ko’alia bainhira inagura abrigu kaixa jerál komandu da luta FA-FC VIBAQUE – Haburas iha Kamea, Has-Laran.
Eis Prezidente Repúblika ne’e agradese ba Diretor Ezekutivu Arkivu Muzeu Rezisténsia Timorense, tanba bele hanoin hadi’a abrigu ida-ne’e atubele jerasaun sira koñese istoria hirak-ne’ebé mak durante ne’e husik hela.
“Ita tenke hatene ita-nia istória sira-ne’e mai husi ne’ebé no ita agora iha ne’ebé no ita atu ba ne’ebé, entaun nasaun bainhira ba oin ema ne’ebé mak naran laiha, ita sempre haluha, maibé forma ba estadu valoriza no rekoñese sai referénsia no transimite ba jerasaun sira tui mai,” Taur Matan Ruak dehan.
Eis Primeiru Ministru ne’e agradese mós ba Governu tanba halo esforsu ida hodi hadi’a abrigu sira iha Timor-Leste.
“Ita iha abrigu barak imposivel ita halo hotu, maibé planu di’ak no sistemátiku tinan-tinan halo rua ka tolu, disiplina mantein ritmu ida-ne’e, ita bele halo hotu, maibé ita laiha disiplina, laiha planu ita-nia jerasaun sira sei mate hotu, tanba esperiénsia katak abrigu ida-ne’e de’it, ita só halo 27 anos depois, barak ne’ebé hola-parte iha-ne’e mate hotu ona,” Eis Xefe Governu ne’e fó hanoin.
Diretór Ezekutivu AMRT, Jorge Alves “We Moris” esplika, tuir programa Nonu Governu Konstituisionál katak, la’o-tuir dalan rezisténsia nian, tanba fatin ida-ne’e hakerek ruin no raan istória Timor Leste nian, prezerva no konserva istória Timor-Leste nian durante tinan 24.
AMRT nia kna’ar mak atu prezerva no konserva estadu Timor-Leste nia istória luta no oras ne’e halo levantamentu ba fatin istóriku sira no AMRT mós agradese ba uma-na’in Rosa Baptista Cabral Bianti, ho família ne’ebé bele oferese nia fatin ida-ne’e.
“Ba ita-nia gerilleiru sira, ein-prinsipál ba ita-nia Xefe Estadu Maiór FALINTIL, Taur Matan Ruak, ne’ebé agora daudaun iha ita-nia oin atubele halo politika, atu nune’e fó orden ba gerilleiru sira, fó orden ba frente klandestina sira atubele kontinua ita-nia luta ba ukun rasik-an,” Jorge subliña.
Nia haktuir, uluk fatin ne’e la hateten atu halo konstrusaun, maibé oferese atu liberta pátria, entaun konstrusaun fatin ne’e maske iha estatutu AMRT seidauk rezolve fatin abrigu sira hotu-hotu, tanba abrigu mairoia iha timor laran iha rai privadu no uma privadu, maibé ho hanoin ida katak ba futuru Governu Timor-Leste tenke rezolve asuntu ida-ne’e.
“Ohin, fatin sai ona istóriku ba povu no nasaun Timor Leste no sai mós fatin ida-ne’ebé mak AMRT sei kontrola no haree, la signifika katak AMRT atu mai haree loron-loron maibé tinan oin AMRT sei tau funsionáriu ida iha-ne’e, tenke iha koñesimentu kona-ba istória sira,” nia promete.
Rosa Baptista Cabral Bianti nu’udar uma-na’in, esplika, la’ós oferese de’it uma, maibé ho domin no sakrifísiu ne’ebé halo husi povu tomak lori to’o ukun rasik-an.
“Espera katak fatin istóriku ida-ne’e sei sai sentru ba jerasaun foun sira atu aprende no komprende valór husi prezervasaun no patroitizmu abrigu ida-ne’e, la’ós de’it espasu ida-ne’ebé didin ho uma kakuluk, maibe fatin ida-ne’e ita bele sente domin no sakrifísiu husi aman Taur Matan Ruak, ita hotu sente katak domin ba rai no domin ba povu,” Rosa Baptista Cabral Bianti, espresa nia sentimentu iha serimónia inaugurasaun ne’e.
Rosa Baptista Cabral Bianti, fiar katak abrigu ne’e sei sai fatin edukasaun no inspirasaun ba jerasaun foun sira atu komprende didi’ak istória Timor-Leste nian.
“Ami oferese ami-nia uma nu’udar fatin hodi harii kaixa jerál no subar-fatin Xefe Estadu Maiór FALINTIL, la’ós fatin subar, maibé nu’udar mós fatin atu halo serbisu importante hodi liberta ita-nia rain no povu,” nia akresenta
Entretantu, abrigu ne’e Governu liuhusi AMRT konstrui husi Arkivu Muzeu Rezisténsia Timorense (AMRTL) ho orsamentu rihun $26.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Evaristo Soares Martins





