CAMSTL realiza semináriu nasionál: “Santa Krús 1991: Kanek tuan, espíritu foun”

DILI, 10 Novembru 2025 (TATOLI)–Sentru Audiovizuál Max Stahl (CAMSTL-sigla portugeza), realiza diskusaun ho tema “Santa Krús 1991: Kanek tuan, Espíritu foun”, ne’ebé partisipa hosi oradór na’in tolu (3), hanesan Xefe Diresaun Istória Militár F-FDTL, Koronél Bendito Dias Quntas “Punu Fanu”, Sobrevivente Masakre Santa Krús 1991, Francisco Deonísio Fernandes “Maukura” no Ativista Jerasaun Foun, Amandina da Silva.
Diretór Ezekutivu Sentru Audiovizuál Max Stahl Timor-Leste, Eudicito Pinto dehan Masakre Santa Krús ne’e importante hodi kontinua partilla istória Timor-Leste nian ba jersaun foun sira tuirmai ne’e.
“Masakre Santa Krús ba dala-34 ne’e ita labele haluha mártir sira. Nune’e, ita kria espasu ida para liuliu ita-nia jerasaun foun sira asesu hodibele hatene ita-nia istória,” nia dehan ba jornalista sira iha salaun Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE-sigla portugeza), Kolmera, Dili, Segunda ne’e.
Objetivu hosi semináriu ne’e atu fó onra ba mártir no vítima sira tanba liuhosi semináriu ne’e estudante sira bele hatene istória rezisténsia luta nian tanba ema barak lahatene sakrifísiu ne’ebé durante tinan 24.
“Ita hakarak promove diskusaun entre jerasaun foun no jerasaun tuan. Nune’e, ohin prezente ona oradór na’in tolu (3), rua mak jerasaun tuan no ida maihosi jerasaun foun,” nia esplika.
Iha fatin hanesan, Xefe Diresaun Istória Militár F-FDTL Koronél, Benedito Dias Quintas “Punu Fanu”, hateten masakre Santa Krús ne’ebé sei sai nafatin kanek permanente ida, kanek tuan ida bainhira tempu la’o bá-oin.
“Tanba ne’e, Masakre Santa Krús ne’e, sei sai nafatin kanek permanente ida, marka ida-ne’ebé ita sei lahaluha, ne’ebé sei akompaña ita iha ita-nia moris tomak. Maibé, entre kualidade oioin ne’ebé dalabarak atribui ba ita, maka ita-nia reziliénsia no ita-nia abilidade,” Koronél dehan.
Xefe Diresaun Istória Militár F-FDTL ne’e tenik ida-ne’e maka lisaun ne’ebé jerasaun foun sira tenke aprende hosi eventu sira-ne’e hodi banati no kontinua iha futuru.
“Pasadu serve atu fó hanoin mai ita, fó onra mai ita, maibé liuliu serve atu halibur lisaun sira-ne’ebé tulun ita iha prezente atu hetan solusaun no dalan atu halo planu ba futuru. Istória, koñesimentu no estudu istória nian serve liuliu atu evita repete sala sira-ne’ebé hanesan no atu hili lisaun sira-ne’ebé sei ajuda ita iha futuru,” Benedito informa.
Nia fó ezemplu, saida maka foin-sa’e sira-ne’e fó ba jerasaun sira ohin loron nian? Ba joven sira ohin loron nian? Valór saida maka ita bele foti hosi asaun 12 Novembru nian? Aten-brani, vitória hasoru tauk atu hasoru okupante, laran-luak, fó aan rasik, balun to’o fó sira-nia moris, solidariedade ho povu, la husu buat ida hodi troka, hein de’it atu ema rona, destakamentu, rekuza atu simu moris hanesan tuir loloos, pelu kontrariu, hamutuk ho luta ida-ne’ebé sai ona luta timoroan hotu-hotu nian.
Benedito akresenta luta ohin loron nian mak atu kontinua serbisu no estuda hodi hamenus obskurantizmu, hodi hadi’a ema nia kondisaun moris, hodi dezenvolve nasaun, hodi tulun hasoru dezafiu sira-ne’ebé sosiedade atuál sira hasoru. Dezafiu sira-ne’e inklui seguransa, la’o hamutuk ho dezenvolvimentu no teknolojia foun sira, kombate ameasa globál sira ne’ebé afeta ita-nia sosiedade sira, krize klimátika sira, emerjénsia nian, dezenvolve teknolojia foun sira, no hadi’a ita-nia eskola no universidade sira hodi prepara jerasaun sira iha futuru.
Aleinde ne’e, Diretor de Apoio do Gabinete de Apoio à Sociedade Civil (GASC) de Timor-Leste, Joaquim da Costa Freitas kontente ho tema ba semináriu ida-ne’e, “Kanek tuan, espíritu foun”.
“Imi jerasaun foun, seráke filafali bá hamutuk hodi kontinua filafali kanek tuan, ne’e lakohi hakat bá-oin, ka kanek tuan sai istória ba ita-nia prosesu libertasaun ne’e tenke hakat ona ho faze no espíritu foun,” nia dehan.
Nia esplika, espíritu foun mak sira uluk iha buat rua ne’ebé ko’alia mak libertasaun pátria no libertasaun povu.
“Libertasaun pátria iha 20 Maiu 2002 ita alkansa ona, agora ita tama bá libertasaun povu ne’e mak difísil liu. Entaun, libertasaun povu ita kontinua nafatin hakarak konstrusaun nasionál,” Joaquim esklarese.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas de Piedade

