Juíz Antonino Gonçalves konsidera desizaun KSMJ ba juíz na’in-haat ne’e nulu

DILI, 20 Jullu 2026 (TATOLI)—Prezidente Asosiasaun Juíz Timor-Leste, Antonino Gonçalves konsidera desizaun Konsellu Superiór Majistratura Judisiariu (KSMJ) ba Juíz na’in-haat iha Tribunál Rekursu ne’e nulu.

KSMJ iha Kuarta (15/07) deside fó suspensaun preventiva ba Juíz Dezembargadór na’in-haat iha Tribunál Rekursu hanesan Deolindo dos Santos, Duarte Tilman, Jacinta Coreia no Maria Natércia, bazeia ba keixa anónima ida.

“Ha’u hanoin deizaun ne’e nulu. Juiza Natércia rasik la partisipa iha reuniaun Konsellu tanba nia nu’udar mós membru Konsellu Superiór Majistradu husi Tribunál nian,” Juíz Antonino Gonçalves hateten ba Jornalista sira iha ninia knaar fatin, Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE, sigla portugés), Kolmera, Segunda ne’e.

Nia konta tuir, momentu bainhira KSMJ hasai desizaun, Juiza Natércia iha tiha rai-li’ur ho Dra. Edite Parlmira dos Reis hodi halo serbisu Estadu.

“Ne’ebé sira labele notifika iha rai-li’ur, ne’ebé labele notifika via elektrónika. Mas sira na’in-tolu seluk, sira la hatene prosesu. Sira bele simu notifikasaun. Prosesu ida-ne’e sira bele notifika ba mós tuir, tanba ne’e prosesu ne’e nulu tanba la tuir dalan no prosesu,” nia akresenta.

Notísia relevante : Instalasaun STJ sei hadi’ak kualidade desizaun judisiál

Prezidente Asosiasaun Juíz haktuir tan, momentu sei hola parte iha Tribunál Rekursu hanesan membru KSMJ keixa anónima ne’e mós tama, nune’e Kosellu konsidera maibé atu lori ba diskusaun ne’e tenke hotu-hotu fó hanoin.

“Ha’u la hatene kona-ba keixa anónima ne’ebé mak fonte balun aprezenta hodi to’o KSMJ suspende Juíz na’in-haat ne’e. Ha’u la hatene, mas denúnsia anónima sira ne’e ha’u sei iha ne’ebá mós ami simu,” nia subliña.

Tuir Estatutu JSMJ, iha artigu 150 hateten katak bainhira KSMJ atu konvoka reuniaun ida tenke partisipa husi nia membru sira hotu, karik lae desizaun ne’e nulu.

“Se enkontru klaru Dra. Jacinta ho Dra. Natercia ne’e nu’udar reprezentante Juíz sira iha ne’ebá, sira tenke hatene. Agora labele aproveita iha hela li’ur hodi halo desizaun sira hanesan ne’e. Kuandu ema ida la partisipa ne’e desizaun nulu,” Juíz Antonino, reforsa.

Juíz ne’e nota, desizaun ne’e la justu tanba la tuir regra no andamentu prosesu, tanba ne’e Prezidente Tribunál Rekursu kualidade hanesan Prezidente KSMJ ne’e viola estatutu.

Impaktu ba funsionamentu Tribunál Rekursu

Tuir Juíz Antonino Gonçalves, suspensaun ba Juíz na’in-haat iha Tribunál Rekursu ne’e fó impaktu ba serbisu ka funsionamentu Tribunál Rekursu ne’ebé daudaun hala’o hela funsaun hanesan STJ.

“Sira na’in-haat ne’e mak bele haree no halo prosesesu ba rekursu sira ne’ebé tama, Juíz sira seluk labele tama sira-nia klase seidauk to’o. Tanba ne’e, ho situasaun hanesan ne’e bele hafraku Tribunál Rekursu nia serbisu,” nia katak.

Nia dehan, kuandu situasuan ne’e akontese, ema bele konsidera Tribunál iha Timor ne’e laiha ona tanba Juíz na’in-haat kualifikadu hetan suspensaun.

“Sira na’in-haat iha lejitimadade mak atu konkorre ba Supremu. Agora ho situasaun ida hanesan ne’e, agora sira mak tenke rezolve, deserteza ke sira tenke halo rekursu ba desizaun ne’e,” Antonino tenik.

Iha parte seluk, nia rekoñese desizaun ne’e komplikadu oituan.

“Husik ba ita husik buat ne’e hanesan ne’e, hotu-hotu komu liman dehan acabou. Juíz sira ba buka serbisu seluk halo to’o Tribunál ne’e la eziste ona. Tanba ita tau ema ida iha ne’ebá para atu sobu la’ós atu reforma Tribunál lae. Ne’e sobu Tribunál. Ne’e ami hotu-hotu Juíz sira ami lakon hotu ona esperansa. Hotu-hotu hakfodak ne’e ita la tuir,” nia adianta.

Antonino dehan, Juíz na’in-tolu tenke halo rekursu iha loron 15 nia laran hodi kontesta desizaun KSMJ nian.

“Desizaun moe boot ida, desizaun inaseitável, imi matenek dala-10 mós kuandu ko’alia kona-ba prosesuál ne’e imi lalika deskute ho ha’u. Ha’u dúvuda ba Juíz Afonso Carmona, ha’u dúvuda katak nia la hatene, nia nein lee Konstitusaun, nein Estatutu Majistradu Judisiáriu no Lei Organizasaun Judisiáriu,” Juíz Antonino, tenik.

Akta desizaun Reuniaun KSMJ nian :

ESBOSU ATA Nú. ……./2026

Sesaun Estraordinária nú.

Data: 15 Jullu 2026

Oras: 3:00 lorokraik

Fatin: Sede KSMJ, Dili

ASISTE SIRA

1. Hon. Dr. Afonso Carmona, Prezidente Konsellu Superiór Judisiáriu (CSMJ)
2. Hon. Dr. Francisco Nicolau, Vise-Prezidente Konsellu Superiór Judisiáriu nian
3. Hon. Dr. Alexandre Corte-Real, Membru Konsellu Superiór Judisiáriu nian
4. Hon. Dr. Fernando de Carvalho, Membru Konsellu Superiór ba Judisiáriu
5. Hon. Dr. Yudi Pamukas, Sekretáriu CSMJ nian

AJENDA

Item 1: Diskusaun no deliberasaun kona-ba keixa dixiplinár hasoru juíz ida.

Item 2: Revizaun no deliberasaun kona-ba abertura ba inkéritu dixiplinár no suspensaun preventiva potensiál husi knaar sira.

Item 3: Asuntu sira seluk.

Sesaun ne’e loke husi Prezidente, no bainhira halo verifikasaun ba kuórum ida tuir Artigu 174 hosi Estatutu Judisiáriu (EMJ), ajenda ne’e hetan kedas abordajen.

ITEM 1: DISKUSAUN NO APROVASAUN KONA-BA KEIXA DISIPLINAR HASORU JUIZ DR.ª MARIA NATÉRCIA GUSMÃO PEREIRA

Bainhira loke enkontru, Prezidente Konsellu Superiór Judisiáriu nian esplika tansá maka la konvoka juíza substituta ba Dra.ª Maria Natércia: substituta ne’e asina ona sentensa ne’ebé ema hotu ne’ebé marka prezensa iha liman (Akórdaun Nú. xxx) no, tanba ne’e, tenke konsidera mós deskualifikadu tanba konflitu interese. Bainhira hetan liafuan, Vise-Prezidente deklara katak, haree ba prova dokumentál sira ne’ebé aprezenta iha keixa ne’ebé aseita, sai evidente katak Juíz Substitutu mós asina sentensa ne’ebé iha kestaun; konsekuentemente, tenke konklui katak nia mós hatene kona-ba faktu sira ne’ebé maka hakerek iha laran. Tanba ne’e nia espresa nia konkordánsia hodi konsidera Juiza Jacinta.

Correia hetan deskualifikasaun hosi partisipasaun iha enkontru estraordináriu, ne’ebé nia ajenda inklui asuntu hosi keixa ne’ebé simu.

Determina ho unanimidade katak Juiza Jacinta Correia labele, tuir loloos, marka prezensa iha enkontru, tanba nia hetan deskualifikasaun hanesan nota ona antes.

Prezidente fó lia fuan ba Membru Relatóriu, Dr. Alexandre Corte-Real, ne’ebé

aprezenta relatóriu ida kona-ba keixa dixiplinár ne’ebé alega faktu sira tuirmai:

1. Violasaun ba regra étika profisionál no konduta, nomós (EMJ);
2. Intervensaun iha kazu sivíl ne’ebé testemuña nu’udar Juíz nia kónjuje, viola Art. xx husi Kódigu Prosesu Sivíl (KPP);
3. La deklara fundamentu ba inabilitasaun ka rekuza, tuir Art. 87 no tuir mai. husi CPC no Art. 10, para. 1, item c) hosi EMJ;
4. Intervensaun ilegál iha rekursu rua iha ámbitu kazu sivíl hanesan, maske hetan deskualifikasaun legál;
5. Alterasaun—enkuantu hala’o knaar nu’udar Juíz Relatóriu iha rekursu—ba deskobrimentu faktuál sira ne’ebé estabelese iha primeira instánsia, hodi viola Art. 459 no tuir mai. husi CPC;
6. Fallansu atu deklara konflitu interese tuir Art. 87 no 88 husi CPC;
7. Indikasaun sira kona-ba kometimentu krime sira hanesan negasaun ba justisa, favoritizmu pesoál, no hahalok aat (prevarikasaun) judisiál, hanesan define iha Kódigu Penál—espesifikamente kona-ba dezisténsia ba rekursu ne’ebé hatama hosi Ministériu Públiku ho razaun la selu kustu judisiál.

Tuir diskusaun no intervensaun husi membru Konsellu sira, Konsellu ho unanimidade rezolve hanesan tuir mai ne’e:

REZOLUSAUN 1

Admisaun ba keixa dixiplinár no desizaun atu kontinua ho kazu to’o nia konkluzaun hetan aprovasaun unanimidade, haree ba ezisténsia hosi indikasaun forte sira kona-ba violasaun grave ba devér estatutáriu sira ne’ebé hakerek iha Estatutu Majistradu Judisiál sira-nian no Kódigu Prosesu Sivíl nian; konsekuentemente, Inspetór Dr. Victór Ribeiro hetan nomeasaun nu’udar ofisiál investigadór ba prosesu ne’e.

ITEM 2: Revizaun no rezolusaun kona-ba keixa ne’ebé hato’o hasoru Juis Tribunál Rejionál (TR) ida

Prezidente submete ba diskusaun proposta Relatór nian atu loke Inkéritu Dixiplinár no atu impoin medida suspensaun preventiva ba Juíz, tuir Artigu 170, númeru 3, sub-alínea f) husi EMJ.

Membru Konsellu Dr. Fernando Carvalho propoin:

1. a) Hahú Inkéritu Dixiplinár hasoru Juíza Dra. Maria Natércia Gusmão Pereira;
2. b) Suspensaun preventiva ba Juíza Dra. Maria Natércia Gusmão Pereira, ho efeitu imediatu;

Tuir debate, no sosa tiha prinsípiu sira prezunsaun inosénsia nian, proporsionalidade, nesesidade, no interese públiku, Konsellu hetan desizaun unánime (votu 4).

REZOLUSAUN 2

1. a) Atu aprova abertura ba inkéritu dixiplinár hasoru Juíza Dra. Maria Natércia Gusmão Pereira, hodi nomeia Inspetór Honorável CSMJ nian nu’udar ofisiál investigadór, ho prazu loron 60 atu kompleta—ne’ebé bele prolonga ba períodu hanesan—tuir Artigu 132 no tuir mai. husi EMJ;
2. b) Aprova suspensaun preventiva Juiza Dra. Maria Natércia Gusmão Pereira nian husi ezersísiu knaar nian, ho lakon saláriu baluk-tolu ida, ba períodu loron 90—ne’ebé bele hanaruk to’o limite legál tinan ida—tuir artigu 132 no tuir mai. husi EMJ.

Razaun: Gravidade hosi faktu sira ne’ebé alegadu; risku konkretu ba interferénsia iha investigasaun; nesesidade atu salvaguarda independénsia no prestíjiu kargu judisiál nian no konfiansa públiku nian iha sistema justisa nian.

REZOLUSAUN 3

Atu determina katak labele enkamiña kópia kazu nian ba Ministériu Públiku ho objetivu atu investiga responsabilidade penál potensiál, tuir EMJ.

Tanba laiha tan negósiu, Prezidente deklara katak sesaun taka iha tuku 11:00 dadeer. Atu rejista prosesu sira-ne’e, trasa ona akta ida-ne’e; lee tiha ho lian maka’as no hetan aprovasaun, tenke asina hosi sira hotu ne’ebé prezente.

1. Dr. Afonso Carmona – Prezidente Konsellu Superiór Majistratura Judisiária
2. Francisco Nicolau – Vise-Prezidente Konsellu Superiór Majistratura Judisiária
3. Dr. Alexandre Corte-Real – Membru Konsellu Superiór Judisiáriu nian
4. Dr. Fernando Carvalho – Membru Konsellu Superiór Judisiáriu nian. Sekretáriu Dr. Yudi Pamukas.

Jornalista     : Natalino Costa

Editora          : Julia Chatarina