Top

Loron Konsulta Populár “Pinta raan ba Ukun-Rasik-An”

Evas Martins
Amito Qonusere Araújo

Iha loron bé temi nafatin. Sira moris iha memória enkuadra ho istória família, prezerva iha orasaun no pasa hosi jerasaun ida ba jerasaun tuirmai.

OPINIAUN ida-ne’e direitu hakerek-na’in nia hanoin pesoál no la reprezenta hanoin hosi instituisaun ne’ebé ha’u serbisu ba. Artigu ida ne’e dedika espesifiku hanesan sinal gratidaun no respeitu klean ba saudozu no vitima sira hotu bé luta no sakrifisiu durante tinan 24 ba Timor Leste nia luta ba ukun rasik an.

Ba povu Timor Leste, loron 30 fulan-Agostu tinan 1999, hanesan loron ida ne’ebé sei la lakon hosi istória. Iha loron ne’ebá, ema mai vota. Sira mai hosi foho ne’ebé dook. Balun la’o dook. Sira seluk mai ho família, lori sira nia oan ho esperansa iha sira nia fuan. Sira la mai tanba buat sira seguru kompletamente. Sira mai iha tensaun, ameasa no tauk nia leet. Maibé iha buat ida bé maka’as liu duké tauk ne’e: hakarak atu determina futuru rasik.

“Hosi fatin ida ba fatin seluk”, Fraze ne’e rona simples maibé iha istória bé naruk. Iha esperansa ba moris ida lahó tauk. Iha hakarak atu hakiak labarik sira iha ambiente dame nian. Iha ideál ida katak ema hotu bele ko’alia, serbisu no moris iha sira nia rain rasik. Xamada ne’e konvida ema hotu atu partisipa no ezerse sira nia direitu. La importa sira mai hosi ne’ebé, saida maka sira nia sirkunstánsia, ka saida maka sira esperiénsia ona, ema hotu iha lian. Loron ne’ebá, povu mai ho sira-nia fuan rasik. Balun lori fiar, balun lori orasaun, balun mai ho tauk maibé sira koko nafatin atu hamriik metin. Sira hatene katak sira nia opsaun la’ós de’it marka ida iha surat-tahan. Ida-ne’e sei determina nasaun ida nia istória nia lala’ok.

Konsulta Populár ne’e la’ós la’o iha espasu ne’ebé livre hosi sofrimentu. Iha prosesu pasadu iha esperiénsia moruk bé povu enfrenta durante tinan barak.

Ema barak sai vítima ba violénsia. Ema balun oho, hetan tortura, abuzu, duni sai no obriga atu halai sai hosi sira-nia uma. Balun hetan ezíliu dook hosi knua. Sira haketak hosi rai, uma, jardín no moris ne’ebé sira harii iha tempu naruk nia laran.

Família balu nunka hetan atu dehan adeus. Inan balun lori de’it oan. Aman balun sai sein hatene se sira nia uma sei hamriik nafatin bainhira sira fila. Iha katuas-ferik sira bé halai sai hosi knua tanba tauk atu ema oho sira. Sira sai tanba sirkunstánsia mak obriga. Ema balun halai ba ai-laran. Iha ne’ebá, sira subar iha ai-hun, ai-laran no foho-lolon sira nakukun. Ai-laran sai fatin subar, fatin ba ema sira bé la sente seguru ona iha uman rasik.

Lian ki’ik liu halo família tomak nonook. Labarik sira hakilar taka metin sira nia ibun atu ema labele rona. Ema adultu sira koko atu hakalma maski sira rasik iha tauk hanesan. Rai sai kama, Lalehan sai uma-kakuluk no Ai-han menus dadauk. Bee tenke buka ho kuidadu. Família barak moris ho de’it saida mak sira bele lori ka hetan iha dalan. Iha sirkunstánsia hanesan ne’e, ema aprende signifikadu sobrevivénsia nian.

Labarik sira sai vitima ba violensia ne’ebé sira la kompriende. Sira haree ema boot halai, tanis no subar. Sira haree uma ahi han no rona lian bé hatauk sira. Labarik hatene uma nu’udar fatin refújiu nian. Sira lakon eskola. Sira lakon belun di’ak. Sira lakon fatin halimar nian. Balun mós lakon inan-aman ka maun-alin sira ne’ebé nunka atu fila. Labarik barak tenke lori viajen tomak. Balun la’o ho ain ki’ik iha dalan bé naruk. Ema seluk hamlaha, kole no la komprende tansá sira tenke sai hosi uma. Sira hatene de’it katak ema boot sira hatete ba sira atu halai. Liafuan sira hanesan ne’e haree hanesan badak maibé ba labarik ida, sira bele sai memória bé sira lori ba moris tomak.

Labarik sira la hili violénsia. Sira la hili deslokasaun. Sira la hili lakon. Maibé, sira tenke simu konsekuénsia hosi konflitu no tauk, tanba objetivu Ukun-Rasik-An. Sira nia infánsia nakonu ho imajen kona-ba uma bé sunu, dalan bé mamuk no família bé preokupadu. Balun moris hodi hanoin kona-ba sira bé lakon. Ema seluk aprende atu simu katak fatin bé uluk bolu uma karik sei nunka hanesan uluk.

Ba katuas-ferik sai hosi uma ho kondisaun moras. Sira hatene dalan, ai-hun, fatuk, mota no kintál bé halo parte iha moris família nian. Uma ida-ne’e mak sira hakiak oan sira. Iha rai ida-ne’e mak sira serbisu. Iha jardín bé sira kuda ai-han. Iha knua bé sira hafolin memória hosi sira nia inan-aman no bei’ala sira. Maibé, buat hotu tenke hosik hela. Sira la’o ho kole lahó opsaun seluk. Balun tenke hetan apoiu hosi oan sira. Balun la’o ho ai-tonka. Balun lori de’it roupa balun. Sira sai tanba sira ta’uk ema oho sira. Sira hosik uma la’ós la hadomi maibé hakarak salva sira nia moris.

Etapa ida bé sira halo susar tebes tan de’it sira nia idade, tan de’it lori tristeza bé la haree. Sira lori memória uma bé ahi han. Sira lori ansiedade oan no bei-oan sira. Sira lori pergunta kona-ba futuru. Maski hasoru situasaun bé susar, sira hakaʼas an nafatin. Uma bé hari’i ho ai. Iha ne’ebá mak ita moris. Bainhira uma ida ahi han, saida mak lakon la’ós de’it didin no uma-kakuluk. Saida mak estraga mak parte ida hosi istória família ida nian.

Uma barak hetan sunu. Sasan sira lakon. Sasan sira na’ok ka labele salva. Dokumentu importante lakon. Roupa no sasán uma-laran hetan sunu. Sira fila ba knua ho liman mamuk. Laiha ona fatin atu rai roupa. Laiha ona meza atu han hamutuk. La iha ona kintál ba labarik sira atu halimar. Buat hotu bé hela bele sai didin bé monu, sasan sira nakfilak ba ahu-ruin.

Inan ida nia matan-been suli bainhira nia la hetan oan nia sasan. Aman ida nia matan-been monu bainhira haree uma sai rahun. Katuas sira matan-been suli bainhira fatin bé uluk sai parte hosi moris la’ek ona. Matan-been sai sasin. Sira fó hanoin mai ita katak independénsia la moris ho fásil. Independénsia harii liuhosi aten-brani, sakrifísiu no sofrimentu umanu loloos.

Iha momentu ne’ebá, UNAMET fo dalan ba povu Timor Loro Sa’e atu ezerse sira nia direitu. Misaun nia prezensa ajuda kria espasu ida ba povu atu mai no halo sira nia eskolla iha Konsulta Populár. Ba povu, estasaun votasaun sai espasu ida atu espresa vontade hafoin sira nia lian hetan supresaun ba tempu naruk tanba tauk. Iha liafuan hirak-ne’e iha paixaun ida atu prezente nu’udar sidadaun ho direitu. Sira la mai hanesan espetadór. Sira mai atu hola parte iha istória. Balun mai ho roupa simples. Balun lori kartaun identidade. Balun hamriik iha liña naruk. Ema seluk hein ho viziñu no família. Sira nia oin bele mosu nonook maibé iha laran, sira nakonu ho hanoin tanba presaun.

Sira hanoin hela família. Sira hanoin kona-ba uma. Sira hanoin kona-ba sira ne’ebé lakon. Sira hanoin kona-ba labarik iha uma. Sira hanoin kona-ba sira nia rai ne’e nia futuru. Depois, ida-idak fó sira nia votu. Vota ne’e direitu ida. Maibé ba povu Timor Lorosa’e, direitu ne’e hetan liu hosi viajen bé naruk no risku. Futuru ida bé hakmatek la’ós ho fraze de’it. Ne’e mehi ida bé moris hosi esperiénsia violénsia nian. Sira bé moris iha tauk laran komprende di’ak liu signifikadu dame. Sira bé lakon uma komprende di’ak liu signifikadu abrigu nian. Sira bé haree ona labarik sai vítima komprende di’ak liu kona-ba importánsia protesaun nian.

Votu ida bé mak fó lori esperansa katak moris sei muda. Vota ho fuan signifika hili ho konxiénsia, la’ós ho obrigasaun. Vota ho fuan signifika hanoin kona-ba jerasaun sira é sei moris. Vota ho fuan signifika hakarak moris diak ba labarik, familia no komunidade sira. Hili ida-ne’e nu’udar parte ida hosi viajen povu nian atu foti fali kontrolu ba futuru.

Xamada ne’e maka’as. Ida-ne’e enkoraja povu atu labele entrega futuru ba tauk. Ne’e direitu ba ema hotu atu tuir no vota, maski hela iha sidade ka fphp, maski sira joven ka katuas. Iha liafuan ne’e iha espíritu ida atu fó espasu ba povu. Hili tenke komprende, komunika no simu hosi komunidade. Povu nia lian labele taka tanba de’it ko’alia lian oioin, hela iha fatin oioin ka iha esperiénsia oioin.

Iha loron ne’ebá, povu ko’alia liuhosi opsaun. Konsulta Populár 30 Agostu 1999. Rezultadu fó sai iha 4 Setembru 1999. Povu maioria rejeita oferta autonomia espesiál no hili dalan ba ukun rasik-an. Rezultadu ne’e marka pontu sentrál ida iha istória Timor-Leste. Maibé, númeru no rezultadu ofisiál labele kaptura todan tomak bé povu lori bainhira mai vota. Iha votu ida mak istória família bé persevera. Iha opsaun ida mak sofrimentu hosi sira bé lakon uma. Iha vitória mak inan sira nia matan-been, labarik nia aten-barani no viajen naruk hosi katuas sira bé obrigadu atu hosik sira nia uman.

Independénsia moris hosi lian povu nian maibé lian ne’e la hamriik mesak. Ne’e hetan fortalesimentu hosi sakrifísiu bé hetan oho, tortura, espulsaun, ezíliu no obrigadu atu halai. Ne’e mós hetan hametin hosi iha ai-laran, tau matan ba sira nia família no mantein esperansa iha destruisaun nia leet. Tanba ne’e, labele konsidera ukun-an nu’udar prezente ida. Ukun rasik a’an ne’e rezultadu hosi luta. Ida-ne’e mandatu ida. Ida-ne’e responsabilidade ida bé tenke tane aas hosi jerasaun hotu-hotu.

Ohin, liutiha tinan barak, “To’o ona tempu ba ita atu hili” iha nafatin signifikadu maka’as. Uluk, ema hili futuru politiku. Agora, sosiedade dala ida tan hasoru ho opsaun iha moris loroloron.

Hili lia-loos duké bosok.

Hili dame duké ódiu.

Hili unidade duké divizaun.

Hili diálogu duké violénsia.

Hili respeitu duké umillasaun.

Hili esperansa duké dezesperu.

Liberdade la’ós de’it livre hosi opresaun. Liberdade signifika mós bele harii moris ne’ebé respeita ema nia dignidade. Ida-ne’e signifika kria espasu ba labarik sira atu aprende ho seguru, ba família sira atu moris lahó ta’uk no ba sidadaun ida-idak atu espresa opiniaun ho responsabilidade.

Liberdade tenke haburas liuhosi onestidade, justisa, edukasaun, solidariedade no respeitu ba istória. Ita presiza hanoin-hetan sira bé mate. Ita presiza hanoin sira bé tortura no ezíliu. Ita presiza hanoin fali família sira bé halai ba ai-laran. Ita presiza hanoin labarik sira bé lakon. Ita presiza hanoin-hetan katuas-ferik sira bé sai hosi uma no to’o agora la fila ba uma. Ita mós presiza hanoin-hetan uma bé sunu, sasán bé lakon, família bé haketak malu no matan-been bé fakar ba lakon hotu.

Buat sira-ne’e hotu halo parte iha viajen ba liberdade, maibé hanoin-hetan terus laʼós katak rai hirus. Hanoin signifika asegura kanek atu la repete. Hanoin signifika fó onra ba vítima sira hodi harii futuru ida bé di’ak liu. Hanoin-hetan katak uza istória nu’udar lisaun la’ós hamoris fali violénsia.

Tinan ruanulu-resin-hitu hafoin Konsulta Populár, povu Timor-Leste lori nafatin legadu istóriku boot tebes. Legadu ne’e ho aten-barani hili bainhira iha tauk nia laran. Iha loron ne’ebá, povu mai ho kanek maibé ho esperansa. Sira mai ho tauk maibé ho korajen atu ezerse direitu. Liafuan sira-ne’e nafatin loos ba jerasaun ohin loron nian. Loron-loron tenke hili dame. Unidade tenke salvaguarda iha tempu hotu-hotu. Liberdade tenke ezerse ho responsabilidade. Istória tenke konta ho onestu. Vítima sira nia sakrifísiu tenke hetan onra liuhosi asaun konkreta. Timor-Leste nia independénsia selu ho ninia povu nia sakrifísiu.

Selu ho sira ne’ebé mate nia moris.

Selu ho sofrimentu hosi sira ne’ebé hetan tortura.

Selu ho hakat naruk sira hosi sira ne’ebé maka hetan desterra no espulsa.

Selu ho tauk família sira halai ba ai-laran.

Selu ho infánsia sira ne’ebé na’ok hosi labarik sira.

Selu ho matan-been hosi inan-aman sira ne’ebé maka obriga atu halai sai hosi sira nia uma.

Selu ho uma sira ne’ebé sunu no sasán sira ne’ebé lakon.

Tanba ne’e, ukun rasik-an tenke defende ho laran tomak.

Loron 30 Agostu 1999, sei hanoin nafatin nu’udar loron ne’ebé povu hili.

Sira hili ho aten-brani.

Sira hili ho matan-been.

Sira hili ho esperansa.

No liuhosi opsaun ne’e, dalan ba independénsia nakloke.

Hakerek-na’in:

Amito Qonusere Araújo

Premiadu Liberdade Espresaun Timor Leste 2025

Hela fatin, Laletek Puasoru, aldeia Tchai, Loré munisípiu Lautém

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!