Feto PNTL no F-FDTL hametin amizade no promove igualdade jéneru

DILI, 23 Outubru 2026 (TATOLI)—Vise-Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun, ne’ebé hala’o mós kna’ar nu’udár Sekretária Estadu ba Igualdade (SEI) Interina, Céu Brites, hamutuk ho feto membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no FALINTIL–Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), hala’o atividade Tiru Amizade iha Metinaru, Sesta ne’e, nu’udár parte husi programa komemorasaun Loron Nasionál Feto Timor-Leste ba da-50.
Komemorasaun tinan 50 ne’e ho tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun” no lema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”.
Sekretária Estadu Igualdade Interina, Céu Brites, afirma katak atividade Tiru Amizade entre feto PNTL no feto F-FDTL sai meiu importante atu hametin amizade, solidariedade, konfiansa no kooperasaun entre feto sira-ne’ebé servisu iha instituisaun defeza no seguransa.
Nia dehan katak atividade ne’e la’ós de’it kompetisaun desportiva, maibé mós oportunidade atu hametin relasaun profisionál, aprende malu no promove unidade entre feto sira atu serbí povu no nasaun.
“Liuhusi atividade ida-ne’e, ita bele aprende malu, haforsa relasaun profisionál no promove espíritu unidade atu serbí povu no nasaun,” nia dehan.
Céu Brites subliña katak komemorasaun Loron Nasionál Feto ba da-50 ne’e sai oportunidade atu valoriza kontribuisaun no sakrifísiu feto timoroan sira iha luta ba libertasaun nasionál, inklui sira-nia papél iha Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika.
Iha okaziaun ne’e, governante ne’e mós fó omenajen ba Saudoza Maria Tapó, ne’ebé, tuir informasaun aprezentada, mate iha liña oin iha luta ba libertasaun nasionál, iha 03 Novembru 1975, no ba feto sira seluk ne’ebé fó sira-nia forsa, korajen no vida ba liberdade Timor-Leste nian.
Nia hateten katak legadu istóriku ne’e kontinua moris iha feto sira-ne’ebé ohin loron uza uniforme PNTL no F-FDTL. Sira kontribui ba defeza soberania, manutensaun orden públika, protesaun sidadaun no konsolidasaun dame.
Tuir Céu Brites, igualdade jéneru iha setór defeza no seguransa tenke sai prioridade, ho baze ba Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL), liuliu Artigu 16 no 17, ne’ebé garante igualdade no bandu diskriminasaun.
Nia mós refere ba Planu Asaun Nasionál 1325 kona-ba Feto, Pás no Seguransa 2024–2028, Estratéjia Jéneru PNTL 2024–2028 no Planu Asaun Nasionál kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru 2022–2032. Dokumentu hirak-ne’e sai instrumentu importante atu promove partisipasaun feto, igualdade oportunidade, prevensaun violénsia no protesaun direitu feto sira-nian.
Bazeia ba dadus ne’ebé aprezenta iha nia intervensaun, iha Maiu 2022, PNTL iha membru feto na’in-598, ka kuaze 15% hosi efetivu tomak. Enkuantu, informasaun publikada iha Marsu 2025, rejista membru feto na’in-361, ka kuaze 11% hosi efetivu F-FDTL.
Maski dadus hirak-ne’e refere ba períodu diferente, nia hatudu katak presiza kontinua hametin partisipasaun feto no garante oportunidade ba sira atu dezenvolve karreira no asume pozisaun lideransa iha instituisaun defeza no seguransa.
Tanba ne’e, nia enkoraja lideransa PNTL no F-FDTL atu kontinua fó apoiu ba formasaun, monitoriza no promosaun bazeia ba kompeténsia, no kria ambiente servisu seguru, livre hosi diskriminasaun no asédiu.
Nia mós hato’o agradese ba Parlamentu Nasionál, Governu no parseiru diplomátiku sira-ne’ebé fó apoiu ba esforsu atu hametin igualdade jéneru no garante partisipasaun efetiva feto iha instituisaun Estadu.
“Ho kooperasaun no apoiu malu, ita kontinua harii Timor-Leste ne’ebé garante oportunidade, dignidade no igualdade ba feto hotu-hotu,” nia afirma.
Sekretaria Estadu ba Igualdade reafirma kompromisu atu servisu hamutuk ho PNTL, F-FDTL, instituisaun Estadu, organizasaun feto, sosiedade sivíl no parseiru sira atu promove igualdade jéneru, partisipasaun efetiva feto no inkluzaun iha Timor-Leste.
F-FDTL apoia igualdade no inkluzaun feto
Vise-Xefe Estadu-Maiór F-FDTL, Koronél Guido de Olivina “Kuitadu”, afirma katak partisipasaun feto iha setór defeza no seguransa importante tebes atu promove igualdade, inkluzaun no dezenvolvimentu sustentável iha Timor-Leste.
Koronél Guido de Olivina hato’o deklarasaun ne’e bainhira ko’alia kona-ba kontribuisaun feto timoroan sira iha luta ba libertasaun nasionál no sira-nia papél iha konstrusaun Estadu, liuliu iha instituisaun defeza no seguransa.
Nia hateten katak feto sira iha Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika kontribui maka’as ba rezisténsia, inklui lori mensajen, fó hahán ba kombatente, proteje família no mantein esperansa ba povu Timor-Leste.
“Libertasaun nasionál maka realizasaun ida husi mane no feto sira hotu. Ba veteranu no mártir sira hotu, ita presta ita-nia omenajen,” nia dehan.
Nia esplika katak kontribuisaun feto nian la’ós de’it importante iha pasadu, maibé mós iha konstrusaun Estadu, liuhusi edukasaun, saúde, ekonomia no vida institusionál.
Tuir nia, dezenvolvimentu nasionál ne’ebé sustentável labele atinje se metade populasaun esklui hosi prosesu foti desizaun.
Iha setór defeza no seguransa, nia subliña katak feto militár no polísia sira iha papél estratéjiku atu kontinua luta ba igualdade, hametin dame no proteje sidadaun sira, tuir Rezolusaun 1325 Konsellu Seguransa Nasaun Unida nian.
Timor-Leste implementa kompromisu ne’e liuhusi Planu Asaun Nasionál 1325 ba períodu 2024–2028, ne’ebé bazeia ba pilár haat: partisipasaun, prevensaun, protesaun no harii dame.
Nia mós fó-atensaun ba problema violénsia bazeia ba jéneru ne’ebé kontinua afeta feto no labarik-feto timoroan sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak instituisaun defeza no seguransa tenke kontinua hametin kompromisu atu prevene violénsia, simu keixa no fó apoiu ba vítima sira.
Koronél Guido de Olivina apela ba PNTL no F-FDTL atu hamutuk esforsu, fahe esperiénsia no hametin kultura respeitu, dixiplina no integridade iha instituisaun idaidak.
Nia enfatiza katak kooperasaun entre PNTL no F-FDTL importante atu hametin efikásia institusionál, aumenta konfiansa públika no garante estabilidade nasionál.
Nia hein katak atividade Tiru Amizade ne’e sai símbolu ba konfiansa, dixiplina no kamaradajen entre instituisaun rua ne’e, atu kontinua promove igualdade no inkluzaun iha Timor-Leste.
Nia taka ho lema: “Feto Timor sei la rende no sei luta nafatin to’o hetan igualdade no inkluzaun.” Nia asegura katak iha luta ne’e, feto sira bele kontinua konta ho apoiu hosi F-FDTL.
PNTL kompromete atu promove lideransa feto
Segunda Komandante PNTL, Komisária Asistente Polísia Natércia Eufrásia Soares Martins, afirma katak PNTL kompromete atu identifika, prepara no promove lideransa feto sira, hodi asegura sira hetan oportunidade atu asume responsabilidade estratéjika, operasionál no komandamentu iha instituisaun ne’e.
Komisária Natércia hato’o deklarasaun ne’e iha serimónia komemorasaun Loron Nasionál Feto no Jubileu tinan 50 ba Eroína Nasionál Maria Tapó, ho tema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”.
Nia dehan katak igualdade no inkluzaun tenke sai kompromisu konkretu iha família, edukasaun, ekonomia, lideransa no instituisaun Estadu, atu feto sira hetan oportunidade atu partisipa iha prosesu foti desizaun no kontribui ba dezenvolvimentu nasionál.
“Igualdade la’ós kompetisaun entre feto no mane. Igualdade mak garantia katak ema hotu iha direitu, oportunidade no dignidade hanesan,” nia afirma.
Nia esplika katak Komandu PNTL fó prioridade ba dezenvolvimentu rekursu umanu liuhusi edukasaun no formasaun kontínua, monitoriza, dixiplina, integridade no avaliasaun bazeia ba kompeténsia no méritu.
Estratéjia ne’e iha objetivu atu asegura katak membru PNTL feto no mane hotu iha koñesimentu no kapasidade adekuada atu asume kna’ar no responsabilidade, tuir nesesidade institusionál.
Natércia mós subliña katak violénsia doméstika, violénsia bazeia ba jéneru no diskriminasaun kontinua sai obstákulu ba seguransa, dignidade no igualdade iha sosiedade.
“Tanba ne’e, ha’u husu atu instituisaun seguransa, autoridade lokál, parseiru dezenvolvimentu no komunidade hamutuk hametin edukasaun públika, prevensaun, protesaun ba vítima no asesu ba justisa,” nia dehan.
Tuir nia, komunidade seguru mak komunidade ne’ebé respeita direitus umanus no permite ema hotu moris ho dignidade, livre hosi violénsia no intimidasaun.
Iha serimónia ne’e, nia mós rekoñese kontribuisaun Eroína Nasionál Maria Tapó, ne’ebé husik ezemplu korajen, rezisténsia, sakrifísiu no domin ba pátria.
Nia enkoraja membru PNTL no F-FDTL, liuliu feto sira, atu kontinua serbí povu ho integridade, lealdade no responsabilidade, no hametin unidade nasionál.
Natércia enfatiza katak luta ba igualdade la’ós responsabilidade feto sira de’it, maibé responsabilidade koletiva Governu, instituisaun, família, komunidade no parseiru hotu atu harii Timor-Leste ne’ebé justu, seguru, dame no inkluzivu.
“Feto forte, instituisaun inkluziva, nasaun forte,” nia afirma.
Kontestu
Loron Nasionál Feto Timor-Leste komemoradu iha kada 03 Novembru, atu fó omenajen ba kontribuisaun no sakrifísiu feto sira iha luta ba libertasaun nasionál. Data ne’e liga ho loron mate Eroína Nasionál Maria Tapó, ne’ebé mate iha 03 Novembru 1975. Lei Nú. 10/2023 alterada ba Lei Nú. 10/2005, hodi estabelese data ne’e nu’udár feriadu nasionál.
Iha komemorasaun ba da-50 iha 2026, Governu fó énfaze ba igualdade jéneru, inkluzaun no partisipasaun feto iha dezenvolvimentu nasionál, inklui iha instituisaun defeza no seguransa.
Lee notísia relevante sira:
- Komemorasaun Loron Nasionál Feto ba da-50 reflete jornada feto Timor-Leste hosi luta pasada
- SEI prevee rihun US$90 ba selebrasaun Loron Nasionál Feto
- Selebra Loron Internasionál Feto, presiza mellora no promove feto iha PNTL
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

