Governu Haruka Ona Ezekusaun Orsamentu Estadu Ba KPPN

DILI (TATOLI)-Governu Konstitusionál Dahituk haruka ona esplikasaun ba Komisaun Permanente Parlamentu Nasionál (KPPN) nian kona-ba ezekusaun Orsamentu Estadu iha rejime duodecimal Janeiru, Fevereiru no Marsu no esplikasaun ida ne’e konsentra iha parte tolu mak hanesan finansiamentu despeza duodecimo, alokasaun orsamentu duodecimo no ezekusaun orsamentu duodecimal nian.
Esklaresimentu ida ne’e haruka iha 4 Abríl 2018, husi inisiativa Governu nian, nu’udar espresaun rekoñesementu kona-ba knaar KPPN nian no respeita regra baze sira transparénsia no informasaun nian kona-ba ezekusaun orsamentál ne’ebé ajusta tuir kuadru jurídiku-institusionál espesiál no tranzitóriu ne’ebé vigor hela nó mós nu’udar ezemplu prátika ne’ebé di’ak ba relasionamentu institusionál entre Governu no Parlamentu Nasionál.
Tuir komunikadu ne’ebé TATOLI asesu ohin, iha portál Ministériu Planu no Finansas (MPF), Ministru Rui Augusto Gomes, revela katak durante aplikasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2017 ho forma rejime duodesimál iha 2018 nia laran, VII Governu Konstitusionál hatudu ninia kapasidade jestaun di’ak tebes iha konta Estadu nian.
“Tanba Orsamentu Jerál 2018 la tama em vigor, maka lei fó dalan ba VII Governu Konstitusionál funsiona ho rejime duodesimál iha fulan-janeiru liubá. Ida ne’e obrigasaun ida tuir lei sira ne’ebé vigora iha Timor-Leste ba governu sé de’it mak kaer ukun. Aplikasaun rejime duodesimál halo tiha ona dala tolu iha tinan lima nia laran no ho ida ne’e, ba dala haat ona tanba Orsamentu Jerál Estadu (OJE) la tama em vigor iha inísiu tinan finanseiru ida ne’e”.
Rejime duodesimál signifika despeza ne’ebé aprova tiha ona iha OJE ba tinan 2017, ba kada fulan la liu um doze avos (1/12), atu nune’e bele kontinua finansia atividade governu nian iha tinan ida ne’e.
Ministru esklarese orsamentu ne’ebé uza daudaun ne’e mai husi OJE 2017 nian ne’ebé Parlamentu Nasionál aprova tiha ona, ne’ebé ezekuta ho rejime duodesimál. Jestaun despeza ne’ebé kaduka iha kada fulan bainhira fulan ne’e remata ejije jestaun ne’ebé di’ak no ho fleksibilidade ruma. Ba ida ne’e, governu nu’udar jestór mós presiza halo esepsaun balun, liuliu bainhira Estadu Timor-Leste tenke kumpre ninia devér bazeia ba akordu ka kontratu ne’ebé asina tiha ona no lori konsikuénsia ba Estadu bainhira la kumpre.
“Rejime duodesimál laós buat foun ida iha ordenamentu jurídiku Timor-Leste nian. Iha tinan lima nia laran, rejime duodesimál aplika dala tolu no ho ida ne’e ba dala haat. Iha 2013, OJE hetan aprovasaun iha loron 1 fulan-marsu 2013 no osan ne’ebé restu no tranzita husi tinan 2012 hamutuk millaun $768, iha tinan 2014, OJE hetan aprovasaun iha loron 12 fulan-fevereiru 2014 no osan ne’ebé tranzita husi tinan 2013 hamutuk millaun $574, iha tinan 2016, OJE hetan aprovasaun iha loron 1 fulan Fevereiru 2016 no osan ne’ebé tranzita husi tinan 2015 hamutuk millaun $290”.
Iha 2018, tanba OJE seidauk tama em vigor, maka osan ne’ebé tranzita husi tinan 2017 hamutuk millaun $247,2. Cash Balance ne’e inklui CFET millaun $183,4, Fundu Infra-estruturas millaun $24, Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu (FDCH) millaun $2, Ajénsia Públika Autónoma (APAs) millaun $25,3 no munisípiu sira millaun $12,2. Osan ne’ebé tranzita husi tinan 2017 ki’ik liu kompara ho tinan sira dahuluk, situasaun ne’ebé obriga rigór no jestaun di’ak iha konta Estadu nian.
Totél reseitas doméstikas ne’ebé rekolla iha janeiru, fevereiru no marsu hamutuk liu millaun $50, montante ida ne’e hanesan ho períodu trimestrál hanesan iha tinan 2017 liubá.
Nu’udar reseita, dotasaun orsamental refere ba montante orsamentu ne’ebé Parlamentu Nasional aprova liuhusi Lei OJE nian ba tinan 2017 hodi autoriza Governu transfere montante orsamentu ne’ebé autorizadu ne’e husi Fundu Petrolíferu.
“Ho entendimentu ida ne’e, Parlamentu Nasionál aprova no autoriza ona, ho forma duodesimál, liuhusi Lei Orsamentu no Jestaun Finanseira nune’e permite VII Governu Konstitusionál hetan asesu ba Fundu Petrolíferu hodi foti montante dotasaun orsamentál ne’ebé aprovadu ka autorizadu ona ba Orsamentu Jerál Estadu 2017 nian, bainhira pozisaun kaixa tun husi millaun $200. Montante ida ne’e atu asegura katak likidez Estadu labele tama iha rutura”.
Hatutan iha Lei Orsamentu no Jestaun Finanseira determina ona katak “bainhira orsamentu latama iha vigór iha inisiu tinan finanseiru, Governu rekorre ba dotasaun orsamentál temporária hodi kontinua ninia atividade sira…”.
“Bazeia ba entendimentu ida ne’e, maka VII Governu Konstitusionál bele asesu Fundu Petrolíferu, utiliza saldu orsamentu tinan 2017 nian reseita doméstika ne’ebé disponível hodi kontinua asegura funsionamentu atividade sira to’o Lei Orsamentu Jerál Estadu 2018 tama em vigor”.
Tanba esperiénsia ho rejime duodesimál dala tolu liubá hatudu katak rejime ne’e la liu fulan rua, nune’e situasaun polítika ne’ebé la favorável iha rohan 2017 la hanesan ho situasaun tinan sira liubá tanba governasaun anteriór hetan insidénsia parlamentar ne’ebé mai husi bankada opozisaun. Maski iha situasaun polítika la favorável, VII Governu ida ne’e asume ona kompromisu governação de continuidade e compromisso permanente no halo esforsu maka’as iha parte jestaun finansas ne’ebé rigorozu no prudente atu garante Estadu ida ne’e labele monu.
“Aprovasaun no autorizasaun Parlamentu Nasionál, ho forma duodesimál, permite VII Governu Konstitusionál asesu ba montante dotasaun orsamental nível agregadu, ne’ebé esklui empréstimu, ho valór millaun $1.285, iha Lei OJE 2017 (Art. 5). Ho aprovasaun no autorizasaun montante ida ne’e, maka kada fulan Governu bele rekorre ba DOT ho montante millaun ≥$107, ne’ebé mai husi saldu orsamentu ba tinan 2017 no reseita kada fulan nian, inklui transferénsia dotasaun husi Fundu Petrolíferu, hodi nune’e bele asegura Estadu hamriik metin nafatin”.
Subliña katak despeza ne’ebé Governu halo durante rejime duodesimál ida ne’e la sees husi dotasaun orsamentál ne’ebé sistematizadu ona tuir kategoria orsamentál oioin, hanesan Saláriu no Vensimentu, Bens no Servisus, Kapitál Menór, Transferénsia Públika no Kapitál Dezenvolvimentu, ne’ebé prevé ona iha Lei OJE 2017 nian.
Iha alokasaun DOT ba atividade sira governamentál no administrativa mak halo ba despeza korente (katak atividade ne’ebé akontese tinan-tinan), atividade ka projetu sira ne’ebé konsidera kontinuasaun husi tinan anteriór, halo pagamentu ba atividade ka projetu sira ne’ebé remata ona, finansia atividade foun ho natureza ne’ebé bele afeta diretamente funsionamentu servisu públiku nian no, esklui alokasaun dotasaun orsamentál ba atividade sira ne’ebé remata tiha ona iha tinan anteriór ne’ebé laiha kontinuasaun.
“Alokasaun DOT ba kada fulan, iha nivel agregadu, ho montante millaun ≥$107, ne’ebé sistematiza no distribui tuir kategoria orsamentál idak-idak, bazeia ba nesesidade kada fulan nian no, aumezmu tempu, Governu ida ne’e halo poupansa iha alokasaun orsamentu duodesimál ba kategoria Kapitál Menór.”
Iha razaun fundamentál rua ne’ebé obriga Governu halo poupansa iha kategoria Kapitál Menór mak sasán Kapitál Menór sira ne’ebé sosa iha tinan kotuk ne’ebé ho kondisaun di’ak no la presiza atu halo akizisaun sasán hanesan iha tinan finanseiru ida ne’e, prosesu aprovizionamentu lori tempu naruk no bele to’o fulan 6 nia laran hodi halo akizisaun ba sasán Kapitál Menór sira ne’ebé bele implika violasaun ba prinsípiu duodesimál nian.
“Iha kontestu ida ne’e, Ministériu Planu no Finansas deside suspende alokasaun dotasaun ho montante millaun $3,6 milloens iha OJE 2017 ba akizisaun karreta ba Membru Parlamentu IV Lejislatura nian ho razaun rua, prosesu hotu seidauk konklui iha sistema no OJE 2017 kaduka ona, efeitu disolusaun Parlamentu Nasionál implika redusaun atividade no nune’e montante refere rezerva hela ba Lejislatura foun”.
Maibe, kritériu esepsaun ida ne’e la aplika bainhira mosu nesesidade urjente ruma no bele afeta diretamente funsionamentu servisu públiku nian, maka Governu bele rekorre ba dotasaun Fundu Rezerva Kontinjénsia nian hodi responde ba akizisaun sasán Kapitál Menór ne’e ho intensaun atu responde nesesidade ne’e tuir rekezitu Fundu ne’e nian.
MPF deside katak ezekusaun DOT halo ho forma normál maski ho restrisaun espesífika balun depende ba natureza atividade idak-idak nian. Pur ezemplu, ezekusaun normál tuir natureza DOT ne’ebé refere ba dotasaun sira iha liña orsamentál Dotaçoes para todo o Governo mak hanesan, dotasaun ba Embaixada no Postu Konsulár sira, dotasaun ba pagamentu dívida relasiona ho asisténsia médika iha rai liur, Dotasaun ba sosa medikamentu ba Servisu Nasionál Saúde nian.
“Atu subliña katak dotasaun sira iha liña orsamentál Dotaçoes para todo o Governo ida-idak iha ninia natureza rasik tuir lei no instrumentu legál seluk ne’ebé justifika ninia ezekusaun normál ba dotasaun temporária atribui ba kada atividade ne’ebé determina ona iha Lei Orsamentu Jerál Estadu 2017 nian. Dotasaun ba Embaixada no Postu Konsulár sira presiza osan sufisiente ba despeza arendamentu no atividade operasionál oioin, osan ba arendamentu bazeia ba instrumentu kontratuál no legál ne’ebé vigora hela, hodi nune’e bele asegura imajen di’ak no kredibilidade Estadu nian iha rai-liur”.
Tuir kontratu arrendamentu, Timor-Leste nian Embaixada sira tenke selu adiantadu tinan ida no balun to’o tinan rua adiantadu. Maski diplomata timoroan sira mós tenta halo negosiasaun balun, maibé kontratu asina tiha ona no tenke kumpre nafatin obrigasaun. Hanesan ne’e mós ho dotasaun hodi selu dívida ne’ebé relasiona ho asisténsia médika iha rai-liur nu’udar mós obrigasaun kontratuál ida ne’ebé Governu Timor-Leste tenke asume atu labele prejudika pasiente sira seluk, públiku hatene katak ospital sira iha rai-liur fó ona atendimentu ba pasiente timoroan lubun ida.
“Situasaun ida fali mak dotasaun hodi sosa ai-moruk nu’udar dotasaun ida ne’ebé iha impaktu diretu ba funsionamentu Servisu Nasional Saúde sira-nian no afeta diretamente pasiente sira-nian moris ne’ebé nesesita atendimentu ida urjente”.
Orsamentu ba Autoridade RAEOA-ZEESM mós tama iha esepsaun, maski transferénsia lahalo hotu dala ida atu nune’e asegura la ultrapasa tetu ne’ebé determinadu ona. Transferénsia DOT ba Autoridade RAEOA-ZEEMS kontinua halo ho forma duodesimál liuhusi protokolu entre Governu no Autoridade iha janeiru ho montante millaun $7,1 husi millaun $14,3 duodésimu kada fulan ba respetiva Autoridade maski inklui iha regra esepsaun.
Durante ezekusaun DOT iha janeiru nível ezekusaun to’o porsentu 52, fevereiru porsentu 66 no iha marsu porsentu 86. Nível kumulativu ezekusaun orsamentál ba fulan tolu ne’e 68%. Esperiénsia ezekusaun dotasaun orsamentál temporária iha fulan tolu ne’e hatudu katak ezekusaun la liu tetu duodesimál ne’ebé determina ona.
Jornalista : Maria Auxiliadora
(Editór : Manuel Pinto)
Bele asesu mós iha ne’e : https://www.mof.gov.tl/wp-content/uploads/2018/04/20180405_Esplikasaun-Eskrita-ba-KP-re-Rejime-Duodesimal_4-Abr-2018.pdf

