BOBONARO, 13 outubru 2022 (TATOLI) – Sentru Nasionál Chega, Institutu Públiku (CNC,I.P, sigla portugés) realiza atividade haat iha eskola Katólika Koléjiu Infante de Sagres Maliana, munisípiu Bobonaro foka liubá oinsá atu lori estudante sira koñese istória funu pasadu ne’ebé akontese iha Timor-Leste, hahú hosi períodu 1975 to’o 1999.
Notísia relevante: CNC fó formasaun hakerek istória ba estudante eskola São José Operáriu
“Objetivu Sentru Nasional Chega nian iha eskola Koléjiu Maliana, ida maka atividade formasaun kona-bá istória Timor-Leste iha funu pasadu, Chega Tour iha fatin istóriku Maliana, hotu tiha vizita ba Balibo Five, depois fila mai kalan loke filmajen” Ofisiál Seniór Edukasaun no Formasaun CNC, Matias dos Santos, ko’alia iha Maliana, kinta ne’e.
Nia esklarese, atividade formasaun ne’e sei foka liubá matéria istória pasadu, nune’e mós fahe livru ne’ebé hakerek iha relatóriu Komisaun Akollamentu Verdade no Rekonsiliasaun (CAVR, sigla portugés) nian, oinsá estudante sira bele hatene hakerek inan-aman sira-nia istória iha tempu okupasaun, depende ba ninia envolvimentu.
Iha ámbitu ne’e mós CNC partilla sira-nia ezisténsia durante tinan-lima ona instituisaun ne’e hamriik iha fulan-julu tinan 2017 ne’ebé hari ho dekretu-lei númeru 48/2016, ne’ebé tutela iha Gabinete Primeiru Ministru nia okos hodi halo serbisu ba sobrevivente sira iha área apoiu saúde fíziku no mentál, ekonómika ne’ebé konsideradu vulnerável liu.
Nune’e mós loke filmajen hahú hosi kolonializmu portugés, depois invazaun Indonezía invade territóriu Timor-Leste iha loron 07 dezembru tinan 1975 to’o ukun-rasik aan, iha 1999.
Alende ne’e sei lori mós estudante sira vizita sitíu istóriku sira iha kapitál Maliana, hanesan monumentu masakre Polres, Kodim, KoramIl no masakre Setembru Negro iha Korluli.
“Imi sei rona direita hosi sobrevivente sira-ne’ebé sasin ba akontesimentu sira, sá mak akontese iha fatin sira-ne’e, tanba alin sira hatene ita-nia funu ne’e naruk. Ne’e duni sé imi aprende mak sei hatene inan-aman sira-nia istória,” nia afirma.
Nune’e mós sei lori estudante sira ba vizita sítiu istóriku Balibo, muzeu arkivu fotografia no istória funu sivíl no militár, inklui vizita fatin jornalista na’in-lima ne’ebé mate ho violasaun kruél hosi liman kro’at militár Indonezia sira iha tinan hirak ba kotuk.
Purtantu atividade sira-ne’e CNC realiza hodi komemora loron tajédia Balibo Five ba-dala 47 ne’ebé sei realiza iha loron 16 fulan-outubru ne’ebé falta loron tolu de’it ona.
Iha Fatin hanesan, Moderadór Eskola Katólika Koléjiu Infante de Sagres Maliana, Padre Joanico Doutél, haktuir eskola mós antes ne’e iha ona planu atu lori estudante sira vizita edfísiu CNC hodi bele haree dukumentus arkivu istóriku sira.
“Ohin ho Maromak nia tulun ita-boot sira mak mai vizita, ha’u fiar katak ho CNC nia prezensa lori ita hotu hatene istória sira, liuliu loke alunu sira-nia hanoin hodi promove istória pasadu ke ita sira moris iha 1990 barak la hatene,” nia hateten.
Amu lulik ne’e konsidera ho atividade sira-ne’e mak jerasaun foun, liuliu estudante sira-ne’ebé uluk la konsege partisipa iha situasaun funu nia laran bele respeita eroi no eroína sira-ne’ebé sakrifika ukun rasik-aan.
“Sira-nia aspirasaun ba ita, liuliu ba estudante sira hakarak atu estuda, tanba nasaun ne’e iha ita-nia liman, ne’e duni mai ita agradese hodi biban ida-ne’e bele lori ita ba aprende buat lubuk ida,” Padre Joanico hatutan.
Totál estudante sira-ne’ebé partisipa iha atividade ne’e kuaze 80, profesór sira no estudante estájiariu hosi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL).
Notísia relevante: CNC introdús dokumentu istóriku 1974-1999 ba turista na’in-125
Jornalista : Sérgio da Cruz
Editór : Evaristo Soares Martins





