Uma-kain besik 6.000 benefísiu ba programa deskarbonizasaun
DILI, 30 janeiru 2023 (TATOLI)— Governu liuhosi Sekretária Estadu Ambiente (SEA) fó sai katak komunidade besik uma-kain 6.000 mak hola parte sai benefisiáriu ba programa deskarbonizasaun ba ai-horis kafé.
Sekretáriu Estadu Ambiente (SEA), Demétrio do Amaral de Carvalho, hateten, programa deskarbonizasaun ne’e mosu hosi VIII Governu ho objetivu konsiderasaun ba to’os na’in kafé sira ka ema ne’ebé depende ba ekonómia kafé iha Timor-Leste no presiza eleva fali to’os na’in sira no fó insentivu ba atu filafali orgullu hanesan to’os-na’in ba kafé hodi kuda fali kafé.
“Ita halo programa deskarbonizasaun fó insentivu ba komunidade besik 6.000 mak partisipa programa refere ho objetivu atu eleva filafali to’os na’in sira atu kuda filafali kafé. Tanba, bainhira Portugál sai hosi Timór ita iha kafé 72.000 ektare maibé hafoin sai ita lakon 20.000 ektare agora hela de’it 51.000 ektare. Tanba, to’os na’in sira hahú haree kafé folin laiha sira tesi kafé sanak sunu hotu, no seidauk fó rendimentu natoon ba populasaun sira,” Demétrio do Amaral de Carvalho hateten ba Agência Tatoli, iha nia knaar-fatin Bebora, Dili, segunda ne’e.
Nia dehan, komunidade iha Timor-Leste ne’ebé depende de’it ba ekonómia ba kafé hamutuk 28 to’o 29% no ninia kuantidade atinje 300.000.
“Hosi to’os -na’in kafé sira ne’e, kada tinan ida sira bele hetan rendimentu $300 de’it no bele mós dala-ruma hetan osan la to’o $300. Haree ba situasaun ne’e, Governu konsidera presiza eleva to’o na’in sira fó insentivu ba sira atu filafali ba to’os kuda kafé,” nia dehan.
Planu Governu nian hamosu programa deskarbonizasaun ne’e, tuir ezekutivu ne’e, tanba konsidera mós katak plantasaun kafé 72.000 ektare iha tempu sira ba kotuk ne’e, hanesan transforma tiha ekosistema sekundáriu ne’ebe importante loos.
“Ekosistema sekundária ne’e mak kaer bee, halo rai bokur, sirkuestra karbonu, hamosu ekosistema servisu ba biodiversidade hanesan iha kafe laran ne’e iha mos manu mamalia oioin, abita naturál sekundáriu ida asosiadu ho ita-nia sistema kamponeza ninian,” nia dehan.
Entaun hosi SEA hanoin katak insentivu ba to’os-na’in sira kuda fali ai-mahon kafé ne’e atu restora ekositema naturál, no iha tempu hanesan kontribui rendimentu ba to’os-na’in sira iha agro ekolójiku tempu naruk nian.
Liuhosi programa deskarbonizasaun ne’e to’os-na’in ida simu $0,21 ba kada ai-hun ida ne’ebé sira kuda iha sira-nia ektare, karik sira kuda rihun ida iha sira-nia kintál to’os na’in ida bele hetan $210.
Nune’e, sira-nia parte kontente tanba hosi orsamentu ratifikativu 2022 ne’ebé aloka ba SEA implementa ba programa hamutuk milliaun 1.9. ne’e iha komunidade uma-kain to’os na’in besik 6.000 mak partisipa bele kuda kafé oan tuir alvu bele to’o milliaun hitu.
Nia dehan, ai ne’ebé sira kuda atu tama ba deskarbornizasaun ho ida ne’e, ai ne’e tenke moris mak tama deskarbonizasaun – prosesu redusaun emisaun karbonu iha atmosfera liliu dióksidu karbonu (Co2).
Nia dehan, komunidade besik 6.000 ne’ebé tama iha programa deskarbonizasaun ne’e maihosi munisípiu 12, la inklui Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) no Ataúro.
Tanba hahú hosi 2012 to’o agora iha to’os na’in balu susesu partisipa iha programa deskarbonizasaun ne’e. Ezemplu iha to’o na’in balu hahú hosi 2012 to’o mai agora bele hetan osan $4.000 hosi ai-hun 8.000 ne’ebé nia kuda, tanba to’os na’in atu hetan osan ne’e bazeia ba validisaun kada tinan.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editora : Armandina Moniz
