“Faan manu-tolun, selu alin nia eskola”

DILI, 19 juñu 2023 (TATOLI)–Iha dadeersan ne’e, iha Jordin Motael, ema wa’in hahú halo atividade ezersísiu no negosiante kiik sira faan sira-nia nuu-laloir. Hosi ema balun be tuur buka anin malirin, iha labarik mane ida lori manu-tolun daan, la’o ho matan baku no haree ba-mai, hodi hakilar tutuir dalan “Manu-tolun daan fuan ida kuarter. Manu-tolun, manu-tolun.”

“Ha’u hakarak faan manu-tolun. Osan ne’e, ha’u haruka ba ha’u-nia aman hodi selu alin nia eskola, tanba sira la serbisu,” Negosiante Jacinto Marco hateten ba Agência Tatoli, iha Jardin Motael, segunda ne’e.

Labarik ho idade 14 ne’ebé maihosi Rejiaun Adminstrativu Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) ne’e, la’o-ain hosi jardin ida ba jardin ida seluk iha Kapitál Dili, la’ós tanba hakarak haree jardin nia furak maibé iha esperansa hakarak hetan doit-metan (osan) ida, hodi haruka ba ninia inan-aman ne’ebé hela iha Oé-Cusse.

Nia liman-kuana hamoos kosar-ween ho liman tanan, nia hisik nia kolen tomak hodi hakat ba oin. Maske loron manas, nia nafatin iha mehi atu hadau esperansa ida hodi hetan netik osan ruma liuhosi faan manu-tolun daan. Razaun ida-de’it, nia mai buka moris iha Kapitál Dili, tanba iha nia rain moris fatin (Oé-Cusse) ne’ebá ne’e, defisil tebes atu hetan osan.

“Iha Dili ne’e osan barak. Tanba ne’e, ha’u mai hodi faan manu-tolun daan. Maibé, ha’u sente kontente hala’o atividade faan ne’e, tanba loro-loron kuandu faan ema sempre sosa hotu,” nia dehan ho espresaun moe be moe.

Loron ba loron, loro-loron, hosi dadeersan to’o kalan, ninia serbisu mak la’o be la’o, la’o hakat ba jardin hirak be namkari iha Sidade Dili nia laran ne’e, lori manu-tolun daan hodi kasa netik doit-metan oan ruma hosi ema laran di’ak sira-ne’ebé sosa ninia manu-tolun daan. To’o bainhira loromatan fila ba nia knuuk, nia sempre lamas hirus-matan katak ho Maromak nia tulun, sasán be nia faan folin tebes.

“Ha’u baibain faan loron ida hetan $10. Ne’e, loro-loron ha’u tau hamutuk barak uitoan ona, ha’u haruka osan ne’e ba ha’u-nia aman iha Oé-Cusse,” nia hateten ho oin midar.

Hakarak ka lakohi, nune’e ka la nune’e, tanba de’it mehi hakarak haree ninia inan-aman no ninia alin na’in-tolu (3), to’o nia haluha tiha ninia loron aban ne’e sai oinsá, nia deside sai hosi eskola hodi hili dalan seluk faan de’it manu-tolu hodi bele hatutan moris.

“Ha’u kuarta klase mak sai tiha, tanba osan laiha ne’e. Nune’e, hanoin ba-mai, ha’u tuir ha’u-nia bin mai sosa manu-tolun no daan tiha manu-tolun mak ha’u faan loro-loron,” nia dehan.

Atu hetan netik esperansa musan ida be naroman iha loron aban nian, kada dadeersan, asaun ne’e nia hala’o loro-loron, nia sai hosi nia hela fatin iha Aitarak-Laran la’o-ain hakat to’o mai Jardin Largo de Lecidere, hafoin hakat tutuir dalan naruk la’o hakat to’o iha Comoro, hodi faan manu-tolun daan.

Maske labarik ne’e nia dalan no nia futuru sei naruk, maibé nia laiha ona hanoin atu ba tuir eskola hanesan labarik sira seluk, tanba de’it nia hanesan oan dahuluk iha família laran, ne’ebé iha responsabilidade boot atu haree ninia inan-aman no ninia alin na’in-tolu (3) be hela iha rai Atoni (RAEOA).

“Ha’u faan manu-tolun daan ne’e halo tinan rua ona. Iha Dili, ha’u hela ho ha’u-nia bin,” nia hateten.

Entretantu, tuir dadús 2006 nian, labarik maiória ne’ebé servisu iha kapitál Díli tuir fali mai iha munsipíu Aileu, Ermera no Lautém no kuaze labarik sira serbisu 40% iha munisipiu sira-ne’e. Nune’e mós, iha munsípiu seluk menus hosi 20%, hotu-hotu 30 % ba leten hahú hosi 37%-45% ne’e hahú hosi Aileu iha 45%, Ermera iha 37%, Lautém 35% no bootliu mak Díli iha 40%.

Sekretária Ezekutiva INDDICA, Teresa Maria Freitas, hateten INDDICA iha esperansa ba IX Governu Konstitusionál bele tau matan ba labarik sira-nia moris, liu-liu raes badak no má-nutrisaun ne’ebé sei kontinua aas iha Timor-Leste ho 47%.

“Traballu infantil, ohin loron númeru aas, liu-liu ita-nia alin ki’ik oan sira-ne’ebé mak mai hosi Oé-Cusse. Ita haree movimentu ba-mai, volume ne’ebé mak mosu iha kapitál Dili, ami halo monitorizasaun no levantamentu dadus ne’e kuaze labarik barak hosi RAEOA ninian. Ida-ne’e, sai preokupasaun ba INDDICA,” nia dehan.

Jornalista : Osória Marques

Editór      : Cancio Ximenes