AND-UNEP diskute importánsia implementasaun projetu EWS

DILI, 26 setembru 2023 (TATOLI)—Komisaun Steering Projetu (PSC) ne’ebé lidera hosi Autoridade Nasionál Designada (AND) ne’ebé nomeadu atu Kombate Mudansa Klimatika, tersa ne’e, hamutuk ho United Nations Environment Programme (UNEP) hala’o diskusaun kona-ba importánsia hosi setór saúde ba implementasaun projetu Sistem Warming Early (EWS).
Prezidente Autoridade Nasionál Designada (AND), Institutu Públiku (AND, I.P), Pedro Marchal da Costa, hateten atividade ida-ne’e sei bolu no fó apoiu tékniku ba peritu sira iha área meteorolojia, klimatolojia hosi Diresaun Nasionál Metodolojia no Jeofisika (DNMG), saúde públika no epidemilojia liuhosi estabelesimentu Grupu Traballu Nasionál Klimatika no Saúde (GTNKS).

“Iha Timor-Leste, sei buka-hatene kona-ba risku saúde nian ne’ebé relasiona ho klima, identifika informasaun kona-ba nesesidade servisu klimátiku no saúde nian, inklui lakuna sira iha utilizasaun dadus, informasaun no prestasaun servisu sustentável sira-nian,” Prezidente AND hateten iha Salaun Konferénsia Tower Fatuhuada, tersa ne’e.
Aleinde ne’e, atu hasa’e kapasidade Diresaun Nasional Metodolojia no Jeofízika atu responde ba nesesidade espesífiku setór saúde nian.
Diretór Nasionál Saúde Públika, Filipe de Neri Machado, hateten mudansa klimátika iha impaktu signifikativu ba saúde públika, impaktu hirak-ne’e inklui aumentu iha temperatura globál, poluisaun aereu, mudansa iha modelu udan, dezastre naturál no mudansa ekosistema.
“Iha moras oioin ne’ebé mosu tanba mudansa klimátika, ida-ne’ebé aas liu mak infesaun vias respiratóriu aguda (IRA) iha tinan 2022 sei iha 325,442 iha territóriu hotu-hotu,” nia hateten.
Mudansa klimátika iha impaktu kompleksu no luan ba saúde umanu, maibé iha moras oin-oin ne’ebé mosu tanba mudansa klimátika ne’ebé kompostu husi moras infetiva, moras respiratória, moras relasiona ho bee, moras kulit, no moras mentál sira.
Asesór Tékniku Xefe ONU nian iha Timor-Leste, Simanchal Pattnaik, fiar katak mudansa klimátika sai ona asuntu globál ida-ne’ebé maka importante liu ohin loron, impaktu hosi mudansa klimátika la’ós de’it ba ambiente fíziku maibé bele mós fó impaktu ba saúde umanu.
Prezensa projetu EWS ne’e ninia objetivu mak atu harii servisu informasaun klimátika ne’ebé kobre tasi-ibun no sistema multi-Hazard Early Warming (MHEWS) ba setór sira (inklui saúde, agrikultura, redusaun risku dezastre, jestaun bee no ambiente) no komunidade iha Timor-Leste.
EWS nu’udar projetu millaun $21.7 ne’ebé lidera hosi UNEP no finansia hosi Fundu Klima Verde (GCF), ho totál fundus ho valór millaun 21.7 no hetan ona apoiu ho valór millaun $4 ne’ebé uza ba formasaun, nesesidade atu hadi’a antena no sosa ekipamentu-instrumentu avizu sedu.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes

